กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ ฉบับกรุงธนบุรี

จาก ตู้หนังสือเรือนไทย

ข้ามไปที่: นำทาง,
สืบค้น

เนื้อหา

1 ข้อมูลเบื้องต้น

2 บทประพันธ์

3 เชิงอรรถ

4 อ้างอิง

ข้อมูลเบื้องต้น

ผู้แต่ง: พระยาราชสุภาวดี
และ พระภิกษุอินท์
แต่งซ่อมเติมจากของเก่า

บทประพันธ์

โคลง

๏ สมุด นามชื่อชี้

ขัตติยวงศ์

กฤษณา ปัญญายัง

หญิงไซร้

สอน จริตรักษาองค์

นุชนาถ

น้อง รับคำจำไว้

ใส่เกล้าเป็นเฉลิม

๑๖

๏ ขอถวายกรเกศกฤษฎางค์

ดุษฎินทร์วรางค์

บรมไตรรัตโน

๏ พระสยมภูวนุตโม

มหันตนาโถ

ดิลกคุณนิจไตร

๏ ปองโปรดชคสัตว์สบสมัย

เมื่อโมควาลัย

ปลาตบ่วงเบญจมาร

๏ สุตตันตปิฎกพิสดาร

โลกุตมาจารย์

จะนำนิพิทมรรคผล

๏ เผด็จบาปบรรเทาทุกข์ดล

อวยศุภมงคล

คุณาดิเรกคงตรง

๏ อสีติอัษฎางคริยสงฆ์

ศากยบุตรทรง

วิสุทธศีลสังวร

๏ บริรักษ์พระศาสน์สโมสร

มโนสาทร

จะลองจะล้างราคิน

๏ เสร็จถวายสิฌรตมาจินต์

สรวมสวัสดิ์กมลินท์

อมเรศอิศโรราเชนทร์

๏ สรวมพระพิรุณราชนาเคนทร์

โสโมสุริเยนทร์

เชิญช่วยบำบัดอันตราย

๏ ขอแถลงแต่เบื้องบรรยาย

ประสมต้นปลาย

เป็นบทโศลกกล่าวกลอน

๏ มีกษัตริย์องค์หนึ่งบวร

ทรงนามภูธร

พรหมทัตธิราชราชินทร์

๏ วิชาชำนาญธนูศิลป์

เข่นฆ่าอรินทร์

พินาศด้วยฤทธิรงค์

๏ กรรมสิทธิ์สมบัติเอกองค์

เสวยสุขสมพงศ์

พิพิธโภไคสูรย์

๏ เนาในกรุงราชประยูร

โดยนามนุกูล

พาราณสีโสภณ

๏ กำแพงป้อมก่อเป็นกล

เสมามณฑล

มีล่องล่อปืนเรียงรัน

๏ เชิงเทียนเทียมสิงขรขัณฑ์

หอห้างนางจรัล

ขนัดคูกระทั่งสายสินธุ์

๏ แสนสนุกเอี่ยมเทียมอินทร์

มาตยาพลพฤนท์

สะพรั่งสะพร้อมเนืองนันต์

๏ และสารสุนทรเข้มขัน

รถรัตนาพรรณ

พิจิตรแกล้งบรรจง

๏ มีปรางค์รัตนาสน์บรรยง

ยิ่งเทพอลง-

กตกาญจโนดำเกิง

๏ เหมห้องสิงหาสน์บันเถลิง

ฉลุฉลักชั้นเชิง

รุจิเรขด้วยรงรจนา

๏ มีมิ่งมเหสีสมญา

นามนางบุษบา

ทรงลักษณ์ล้ำสาวสวรรค์

๏ ปวงสนมถนัดหมื่นหกพัน

พิศเพียงสาวสวรรค์

สุรางคนาถอมรินทร์

๏ เฝ้าแหนเป็นประดิทิน

ทิวาราตริน

พรั่งพร้อมประจำจับงาน

๏ สมเด็จพรหมทัตมหิบาล

เสวยแสนศฤงคาร

ทิปัตติเทียมเทวา

๏ มีหน่อสองราชธิดา

ทรงเบญจกัลยา

เยาวรูปยอดยิ่งกษัตรี

๏ ท้าวสงวนดุจดวงชีวี

เนาวรัตน์ปรางค์ศรี

แวดล้อมด้วยแสนจัตุรงค์

๏ หมู่นางนั่งเฝ้ากรรกง

ถนอมวรองค์

ทักวัน บ เว้นเวลา

๏ แม้นมาตรเทเวศวิทยา

ธรองค์อสุรา

บ อาจจะเอื้อมคิดคม

๏ สองนาถพนิดาอุดม

มีชันษาสม

ควรคู่จะพึงพิสมัย

๏ สมเด็จบิตุราชฤทธิไกร

สั่งเสนาใน

รุจรังโรงราชพิธี

๏ ศุภวารชัยฤกษ์มหุดี

ชุมมุขมนตรี

วิวาหการมิ่งมงคล์

๏ อภิเษกธิดาสององค์

กับราชนุวงศ์

เวนวรรณสมบัติคั่งคาม

๒๘

๏
กล่าวเรื่องนางกษัตริย์      ทั้งสองศรีสวัสดิ์      สุริยวงศ์ทรงนาม

นางแก้วกฤษณา      แน่งเนื้อเยาวราม      เฉิดโฉมเฉลิมกาม      กำดัดโลกีย์

๏
ปัญญาเปรมปราชญ์      มีทั้งมารยาท      ชั้นเชิงพาที

รู้รอบชอบผิด      ในกิจกษัตรี      ปรนนิบัติสวามี      ห้าองค์ราชา

๏
บำเรอเชอศักดิ์      อยู่ร่วมรสรัก      รมเยศปรีดา

ห่อนให้เคียดขึ้ง      เท่ากึ่งเกศา      ผลัดเวรเวลา      ประโลมสมสอง

๏
ห้าองค์กษัตริย์      เสวยสุขโสมนัส      ประเวศเรือนทอง

ผทมทิพอาสน์      อลงกตกระหนกกรอง      สนมนางเนืองนอง
รอบล้อมซ้ายขวา

๏
พระขนิษฐ์นารี      พระนามเทวี      ชื่อจรับประภา

ดุจสาวโสฬส      แบ่งองค์ลงมา      ทรงพระเยาวภา      นิ่มเนื้อนฤมล

๏ มีภัสดาเดียว      บ
ได้กลมเกลียว      ราคร้างกามกล

เนาในปรางค์มาศ      เอกากังวล      หฤทัยทุกข์ทน      เทวศเศร้าเดือดดาล

๏
ถ่อมเสวยโภชนา      เสวยชลธารา      แหบไห้แลลาญ

สวาทดิ้นแดเดียว      เปล่าเปลี่ยวสงสาร      เช้าค่ำรำคาญ      เพียงสิ้นสุดสกล

๏
วันหนึ่งกัลยา      สระสรงคงคา      ลูบไล้สุคนธ์

ทรงทิพอาภรณ์      พิจิตรเสด็จดล      ยังห้องไหรณ      นางแก้วกฤษณา

๏
น้อมเกล้าโอนองค์      ถวายบังคมลง      กับบาทพี่ยา

ส่วนพระพี่นาง      เห็นนาถขนิษฐา      มีเสาวนีย์ปรา-
ศรัยถ้อยถามพลัน

๏
อาดูรน้องรัก      แต่ก่อนวรพักตร์      ผ่องแผ้วเพียงจันทร์

บัดนี้เป็นไฉน      เห็นเศร้าโศกศัลย์      พระวรฉวีพรรณ      นิ่มนวลหมองหมาย

๏
พระขนิษฐ์นารี      รับราชเสาวนีย์      ทูลถ้อยแถลงถวาย

พี่เอยตัวน้อง      บ
มีสิ่งสบาย      มีแต่ความอาย      ติดข้องอุรา

๏
ความโศกแสนเข็ญ      ตายดีกว่าเป็น      อยู่ไยอกอา

มีผัวผู้เดียว      ดุจแก้วดวงตา      ควรฤๅแลมา      ตัดมิ่งไมตรี

๏
บุญน้องน้อยนัก      ผัวไม่ร่วมรัก      ผลักหน้าหน่ายหนี

ทิ้งขว้างร้างไว้      ให้อายอัปรีย์      คิดแค้นบัดสี      สุดที่เจรจา

๏
ไม่ชอบอัชฌาสัย      อยู่ใกล้เหมือนไกล      สุดมุ่งพสุธา

ไม่ทอดทฤษฎี      โดยทางเสน่หา      ไม่ทรงกรุณา      สะสร่างจาบัลย์

๏
ธรรมดาสวามี      ปฏิพัทธ์ยินดี      ดิ้นโดยทั่วกัน

สุขสมสำเริง      สำราญแดยัน      ย่อมนำกิจอัน      อมฤตมาพูน

๏
น้องอาภัพนัก      เสียชาติมีศักดิ์      สมบัติบริบูรณ์

ตละหญิงช่างชั่ว      ผัวไม่อนุกูล      ร้างไว้อาดูร      เดือดร้อนลำเค็ญ

๏
น้องไข้ใจนัก      มีผัวมิรัก      แค้นข้าใครเห็น

ในทรวงแสบร้อน      ร้อนยิ่งไฟเข็ญ      กรรมให้จำเป็น      วิโยคเอองค์

๏
พระพี่เนียรทุกข์      เสวยแสนเกษมสุข      ปรากฏยศยง

สมบูรณ์บุญญา      ทั้งห้าพระองค์      เนาแนบทรวงทรง      รักร่วมหฤทัย

๏
พี่ได้คุณเวท      กฤตยาวิเศษ      ศาสตราคมใคร

ประสิทธิ์ประสาท      ประสงค์จงใจ      ให้ชายพิสมัย      รักใคร่เมามัว

๏
นางแก้วกฤษณา      ฟังน้องพจนา      คะค่อยคิกหัว

ตรัสห้ามว่าอย่า      สิ่งนี้พี่กลัว      มนต์ดลเมามัว      มิใช่คุณเรา

๏ เราเป็นกษัตรี      ชอบแต่ภักดี
โดยเลศลำเนา

กิริยาอัชฌาสัย      กิจการแห่งเรา      ปรนนิบัติบรรเทา      ทุกข์โศกสวามี

๏
เสน่หาอย่าย่ำ      แม้นประสิทธิ์ทำ      ให้ดิ้นยินดี

รักกันพลันจาง      ราคร้างหน่ายหนี      รักด้วยไมตรี      ตราบเท่าวันตาย

๏
ช้างแล่นจะฉุด      ฉวยหางให้หยุด      อย่าควรคิดหมาย

ค่อยลูบตระโบม      ค่อยโลมให้สบาย      จะค่อยผันผาย      คืนด้าวโดยถวิล

๏
โคไม่นำพา      ระบัดใบหญ้า      งอกแน่นแผ่นดิน

ใครห่อนข่มเขา      ขืนให้วัวกิน      ผิดจริตระบิล      แต่เบื้องโบราณ

๏
พี่จักสอนนาถ      เป็นวรโอวาท      จำไว้เยาวมาลย์

เจ้าจักรักชาย      ชมชื่นหึงนาน      มิให้รำคาญ      วิโยคเจียนไกล

๏
สุดแต่ความสัตย์      กับทางปรนนิบัติ      ให้ชอบน้ำใจ

อีกทั้งถ้อยคำ      อัชฌาอาศัย      สิ่งนี้ทรามวัย      จำไว้เจิญศรี

๏ นามชื่อบุรุษ      เป็นปิ่นมงกุฎ
เกิดเกล้ากษัตรี

ดุงดวงเพชรรัตน์      พลอยแหวนวงสี      จะหาสวามี      ยากนักควรสงวน

๏ ธรรมดากษัตรี      เป็นสาวก็ดี
ปากคนเสสรวล

จะอยู่เป็นหม้าย      ไม่พ้นสำรวล      ประพฤติโดยควร      คิดยากนักหนา

๏
แม้นชายรูปชั่ว      งุนโง่คือวัว      ไม่รู้วิชา

ครั้นเป็นสวามี      มีคุณอุปการ์      อาจคุ้มรักษา      ทุกสิ่งโพยภัย

๏
อย่าเยี่ยงหญิงชั่ว      ไม่รู้คุณผัว      ไม่สงวนน้ำใจ

ลิ้นลมข่มเหง
ล้อเลียนไยไพ      ต่อหน้าปราศรัย      ลับหลังนินทา

๏
คอยข้อผัวผิด      เก็บไว้จำจิต      พูดเล่นเจรจา

ประมาทไม่กลัว      หัวร่อระอา      ไม่เป็นนำพา      การกินการนอน

๏
ว่ากล่าวไม่ฟัง      เมิดเมินผินหลัง      บ่ยินคำสอน

ว่าใดว่าด้วย      ไม่ท้อง้องอน      เป็นหญิงสาระวอน      ผิดจริตทำนอง

๏
ไม่เกรงผู้ชาย      ปากกล้าท้าทาย      เจรจาจองหอง

ผัวว่าคำหนึ่ง      ไปได้ถึงสอง      ไม่ควรคู่ครอง      ราศร้างห่างไกล

๏
อย่าเยี่ยงหญิงโฉด      มักหึงขึ้งโหรธ      วิวาทครุ่นไป

การเรือนการเหย้า      ไม่เอาใจใส่      สะดึงรึงไหม      สำหรับกษัตรี

๏
แม้จักปักเก็บ      ตัดเสื้อจะเย็บ      เนิ่นช้าเป็นปี

ยกไนมาตั้ง      นั่งกุมสำลี      ไม่ชักสักที      นั่งซิกขิกหัว

๏
บริโภคโภชนา      ค่ำเช้าเวลา      ใช้ชายต่างครัว

ถ้วยโถจอกจาน      ทำใช่การตัว      ละไว้ให้ผัว      ลำดับตั้งวาง

๏
แขกไปไทยมา      เป็นที่ทักหา      เจรจาขัดขวาง

กลัวเปลืองหมากพลู      ดูตาผัวพลาง      นั่งเอียงเคียงข้าง      อึดอัดขัดใจ

๏
อย่าเยี่ยงหญิงบาป      เห็นแต่โลภลาภ      โลกียวิสัย

ความอายไม่คิด      คิดแต่สนุกใจ      ไม่เกรงโพยภัย      อาชญาสวามี

๏
เสงี่ยมตัวต่อหน้า      ครั้นเมื่อลับตา      ทำการอัปรีย์

แม้นั่งหันลอด      สอดตาดูที      วางระวิงจับหวี      หวังหาแต่สบาย

๏
กระทบหูกฉับฉับ      ตีนเหยียบหูตรับ      ฟังเสียงผู้ชาย

ตามุ่งพุ่งกระสวย      หลุดหล่นลงทราย      ไม่กลัวความอาย      ปากคนเย้ยหยัน

๏
แง่งอนซ่อนชู้      ไม่ให้ผัวรู้      แยบคายคมสัน

ต่อหน้าว่าฟัง      ลับหลังดึงดัน      เร่เล่ากล่าวขวัญ      กลับตัวเป็นดี

๏
พ่อผัวแม่ผัว      บ่ได้เกรงกลัว      ถ้อยคำย่ำยี

พี่น้องเพื่อนบ้าน      พาลด่าพาลตี      ไม่มีไมตรี      ร่วมรักสักคน

๏
แหวนทองเงินตรา      แพรพรรณผืนผ้า      ซ่อนไว้แต่ตน

ไม่ให้ผัวเห็น      ทำเป็นเล่ห์กล      หญิงอย่างนี้คน      ชาติชั่วหินา

๏
หมู่นี้เป็นโทษ      จักถอยประโยชน์      ยศศักดิ์เสน่หา

ภูตพรายบเกรง      ผีสางนินทา      เทเวศอสุรา      ดูหมิ่นถิ่นแคลน

๑๖

๏ ตัวเจ้าคือนางเมืองแมน

สุดสิ้นดินแดน

จะเปรียบก็ยากถึงสอง

๏ เป็นหน่อกษัตริย์ครอบครอง

สมบัติเนืองนอง

อเนกอนันต์สาวสนม

๏ ประพฤติโดยชอบสบสม

รักวงศ์อุดม

แลรักองค์อาตมา

๏ รักทั้งเกียรติยศกษัตรา

รักความสัตยา

เอาเยี่ยงอย่างทรายจามรี

๏ เป็นสัตว์ตระกูลชาติอันดี

โลมามากมี

ประดับดูงามเรืองรอง

๏ ขนนั้นละเอียดใยยอง

ละเส้นคือทอง

แลเลื่อมประพรายเป็นแสง

๏ แม้ข้องขัดผ่าซัดแซง

บ่คลาโดยแรง

เกรงขนจะขาดเสียดาย

๏ สู้เสียชีวิตวอดวาย

บ่ให้ขนสลาย

ก็ควรในคงสัตยา

๏ เจ้าจงมีจิตเสน่หา

รักพระภัสดา

อย่าให้เห็นโทษทั้งหลาย

๏ รักตัวสงวนตัวกลัวอาย

กันความระคาย

ที่ท้าวจะแหนงสงสัย

๏ ข้าวร้อยพันยุ้งยศไกร

กินหากสิ้นไป

กินแหนงบ่ห่อนสิ้นสูญ

๏ สิ่งนี้แม่จงอนุกูล

จำไว้เป็นมูล

จะมีพระเกียรติลือชา

๏ เกิในอภิชาติกษัตรา

สู้เสียชีวา

อย่าเสียซึ่งสัตย์แห่งตน

๏ ไว้ความสรรเสริญสากล

แต่แผ่นภูวดล

ตราบเท่าทั่วโลกลือชา

๏ ความสัตย์เป็นสัตย์เสน่หา

อัชฌากิริยา

เป็นสัตย์สวัสดิ์วรกาย

๏ พระขนิษฐ์จะครองใจชาย

ไม่ให้หมองหมาย

มโนภิรมย์เปรมปรีดิ์

๏ จงรู้พระจริตสวามี

หฤทัยธิบดี

จะชอบสิ่งใดโดยตาม

๏ อย่าทำทรลักษณ์หยาบหยาม

ขืนถ้อยทางความ

จะเคืองจะคิดเคียดชัง

๏ เช้าเย็นเข้าเฝ้าฝ่ายหลัง

ตรับโสตระวัง

เกลือกตรัสนุกิจสิ่งใด

๏ ทูลถ้อยอ่อนหวานขานไข

จงชอบอัชฌาสัย

สมเด็จบพิตรนเรนทรสูร

๏ ความจริงจึงแสดงโดยมูล

อย่านำเท็จทูล

จะเสียพระยศสุริยวงศ์

๏ หนึ่งรักชีวิตไฉนจง

เสมอรักเท่าองค์

บรมราชสวามี

๏ เมื่อท้าวเสวยสุขสวัสดี

ร่วมสุขสมศรี

อย่าทุกข์อย่าโศกสิ่งใด

๏ เมื่อมีทุรทุกข์พระทัย

ร่วมทุกข์ภูวไนย

อย่าอยู่สุขเกษมเกลากลาย

๏ เมื่อทรงประชวรไม่สบาย

แนบนั่งใกล้กาย

ทูลปลอบให้เสวยซึ่งยา

๏ อยู่เยี่ยมปรนนิบัติรักษา

ถนอมนวดบาทา

ค่อยค่อยพอได้แรงลม

๏ จงเปลื้องฤทัยชื่นชม

ถ้าเคลิ้มบรรทม

ไสยาสน์อย่าย่างเดินดัง

๏ ถ้าตื่นเงี่ยโสตสดับฟัง

ระไวระวัง

จะตรัสจะใช้โดยควร

๏ แท่นผทมกฤษฎางค์อย่างขบวน

ที่สูงไม่ควร

จะเอื้อมจะหยิบสิ่งใด

๏ มาตรว่ามีที่เสด็จไป

อย่าทะนงใจ

เกลือกรู้จะรังเกียจกล

๏ หนึ่งเป็นโทษานิจผล

จะล่วงลามลน

ใช่เชิงจริตกษัตรี

๏ เช้าค่ำยำเกรงสวามี

สงวนรักภักดี

จงรู้ซึ่งสบายมิสบาย

๏ ยาวท้าวสระสรงสกนธ์กาย

พระทัยสบาย

บันเทิงในห้องรโหฐาน

๏ ทรงพระเสสรวลสำราญ

นั่งนอบหมอบกราน

บังคมยุคลบาทา

๏ ทูลแถลงปรธโลมเสนหา

ปรนนิบัติภรรดา

จงชอบภิรมย์ฤดี

๏ อย่าแสร้งรังเกียจกลกษัตรี

ตามการกามี

มโนมนัสสมสอง

๏ กรค่อยถนอมตระกอง

โดยเลศทำนอง

ทำนุกผดุงเจิมใจ

๏ ยามร้อนกระหายฤๅทัย

ถือพัชนีไกว

ค่อยโบกระบายวาตา

๏ ถวายเครื่องสุคนธมาลา

สำหรับขัตติยา

จะลูบจะไล้อบองค์

๏ ถ้ามีพระราชประสงค์

สาวสนมใดจง

นุญาติอย่าได้ขัดขวาง

๏ เมื่อเสด็จสถิตแท่นปฤษฎางค์

เมินเนตรพิศนาง

อย่าช้อยชำเลืองตาตาม

๏ มีโทษทุจริตไม่งาม

ยลแยบทางความ

เป็นที่ประงอนหวงหึง

๏ แม้นไปสุดมุ่งรำพึง

จะทรงคำนึง

นิเวศสถานเคยสบาย

๏ ดุจน้ำนองเนืองไหลหลาย

ลั่นแทรกแพร่งพราย

ปริ่มบางแลห้วยโตรกธาร

๏ มัตสยาเพลินชื่นเชยสนาน

แถกว่ายพิสดาร

ดิ้นตามกระแสสายสินธุ์

๏ สุดการกำเริบวาริน

ย่อมแห้งโดยถวิล

วิบัติลงสู่สมุทรไทย

๏ บุรุษทั่วโลกสบสมัย

บันเทิงอาลัย

กรกัดกามปูนปอง

๏ ครั้นคลายรักษาสมสอง

คือสินธุนอง

แลเลื่อนลงโอฆวารี

๏ ชื่อว่าน้ำจิตสวามี

ห่อนจากกษัตรี

ซึ่งรู้ในการกิริยา

๏ พระแขไขแสงโสภณา

มีดวงดารา

ประดับดูพริ้มพรายโพยม

๏ กษัตริย์เสวยแสนสุขโสม-

นัสลืมประโลม

ด้วยสาวสนมนองเนือง

๏ เฉลิมโฉมเฉกนางแมนเมือง

ประดับดูเรือง

พระเกียรติทั่วภพไตร

๏ สำหรับขัตติยายศไกร

จักหึงหวงใจ

จะติดโทษาราคี

๏ คือเบื้องบาทสวามี

หนึ่งมุขมนตรี

ประชาชนราษฎร์ติฉิน

๏ หนึ่งเสียจารีตธรณินทร์

ในขนบนรินทร์

บรมกษัตริย์สืบมา

๏ เป็นนางเอกอัครชายา

จงรู้รักษา

พระองค์แลองค์ภูวไนย

๏ หนึ่งเมื่อมีราชหฤทัย

ชื่นชอบฌาสัย

จะอวยประทานปวงสนม

๏ คือสิ่งเสื้อผ้าแพรพรม

ทองเงินอุดม

อดิเรกเครื่องโปรดปราน

๏ อย่าควรคิดกลอาการ

ตรัสทักทูลทาน

เป็นทางจะแกล้งริษยา

๏ เกลือกเฉลียวพระทัยโทษา

ทั้งความครหา

จะติดตัวเป็นมลทิน

๏ แถลงผิดผู้อื่นติฉิน

มิเท่านรินทร์

วรราชไท้ติเตียน

๏ เสียศรีอาจอายอาเกียรณ์

ความสุขจำเนียร

จะนำความโศกมากมี

๏ พระขนิษฐ์ระวังองค์จงดี

รักษาทาสี

สาวใช้ชาวที่ทุกกรม

๏ ประชุมคชาพระสนม

พี่เลี้ยงพระนม

แลนางดุริยดนตรี

๏ ทั้งทวยนักเทศน์ขันที

ตรัสใช้จงดี

ปลูกเลี้ยงให้ชอบทางธรรม์

๏ อย่าทำลำเอียงเดียดฉันท์

แม้นมีโทษทัณฑ์

ช่วยทูลและเล้าอ้อนวอน

๏ ผิดพลั้งครั้งหนึ่งผันผ่อน

ถึงสองสั่งสอน

ถึงสามก็ตามโทษา

๏ จงตรัสเตือนหมู่มลิกา

ให้แต่งโภชนา

เครื่องคั่วอั่วเจียวบรรจง

๏ จัดใส่สุพรรณภาชนาทรง

ชามแก้วเบญจรงค์

จอกจานสุวรรณอันควร

๏ ตกแต่งตามราชกระบวน

บังคมเชิญชวน

พระองค์ให้เสวยเปรมปรีดิ์

๏ เฟี้ยมเฝ้าแทบบาทบทศรี

สิ่งใดสวามี

จะชอบพระโอษฐ์อุดม

๏ คือเค็มมันเปรี้ยวหวานขม

กำหนดอารมณ์

บำเรอจงชอบพระทัย

๏ น้ำสรงน้ำเสวยสุทธิ์ใส

กลั้วกลิ่นมาลัย

มาลีสุคนธกำจร

๏ ภูษาโขมพัสถ์อลงกรณ์

สำหรับมหิศร

จำเริญอบจรุงจรูญใจ

๏ เพลาส่องแสงพระอุทัย

ยามย่ำฆ้องชัย

ประจำนิเวศอัครฐาน

๏ เจ้าจงตรัสเตือนพนักงาน

แต่งห้องรโหฐาน

แลแท่นทิพนิทรารมณ์

๏ ปูสาดลาดสุจหนี่พรม

เขนยหนุนบรรทม

ตั้งวางวิจิตรจงควร

๏ ผูกมุ้งม่านแพรพระขบวน

ประดับดอกลำดวน

มะลิจำปาอาเกียรณ์

๏ ห้อยย้อยโคมแก้วโคมเวียน

จุดตามธูปเทียน

ประทีปประเทืองชัชวาล

๏ ยามเสด็จยุรยาตรสู่สถาน

ถนอมนาถภูบาล

จงชอบมโนสาธร

๏ รับราชวงศ์บรมองค์อิศร

สุทธรื่นหอมขจร

โลมลูบวรบาททั้งสอง

๏ เช็ดด้วยพัสตราผืนทอง

หมดมลทินละออง

อัญเชิญยังแท่นทองผจง

๏ เมื่อเกษมสถิตอาสน์อิงองค์

พระพักตร์ดุจบง-

กชมาศแลบานเพริศพราย

๏ ทรงพระเสสรวลแสนสบาย

กรเกี่ยวเกยกาย

ตระโบมบรรทมแนบนาง

๏ ปรนนิบัติปฐมปานกลาง

ที่สุดสิทธินาง

นุเคราะห์จงชอบเชิงกาม

๏ เสร็จสองสังโยคย่ำยาม

แนบนั่งประณาม

อย่าเพิกหลับก่อนสวามี

๏ ให้ท้าวบรรทมเกษมศรี

ปรนนิบัติพัดวี

ระวังเรือดไรภัยพาล

๏ เมื่อยามอรุณตระการ

เจ้าจงจากสถาน

สั่งสาวชาวงานซ้ายขวา

๏ เตรียมเครื่องสำอางโอ่อ่า

สุวรรณเต้าธารา

แลไม้ชำระพระทนต์

๏ ทั้งพานพระศรีศุภผล

ถวายปิ่นภูวดล

เมื่อเสด็จจากแท่นบรรทม

๏ ปรนนิบัติโดยกิจนุกรม

เป็นการอุดม

วิสัยสำหรับกษัตรี

๏ หนึ่งเมื่อพระราชสวามี

เสด็จโดยวิถี

กรีธาจัตุรงคเสนา

๏ ตามเสด็จสมเด็จภัสดา

ทรงคชโอฬาร์

กระโจมมีม่านหน้าหลัง

๏ เป็นที่ปิดป้องกำบัง

อย่าแหวกม่านหวัง

เยี่ยมพักตร์ทอดเนตรพิศผล

๏ พิศพวกทวยราษฎร์ริมถนน

ไม่ควรแก่ตน

เป็นนางกษัตริย์ขิตติยวงศ์

๏ ทรบถึงวรกรรณพระองค์

กลัวเกลือกจะทรง

รังเกียจกินแหนงสงสัย

๏ มาตรว่าบตรัสสิ่งใด

จะอยู่ในใจ

สิ่งนี้จงควรถวิล

๏ เมื่อเสด็จสถิตปรางค์วัชรินทร์

ละห้วยกายิน

ด้วยอายุสุริยวาตา

๏ แม้นมีธุรกิจกังขา

อย่าพร้องพจนา

จะเคืองพระราชอัชฌาสัย

๏ เมื่อสบายบันเทิงหฤทัย

ทุกข์โศกสิ่งใด

คอยได้โอกาสจึ่งทูล

๏ ได้ถ้วยทางความทั้งมูล

เห็นจักบริบูรณ์

มโนรสาสมสาร

๏ อย่าเสียจารีตโบราณ

พระนุชเยาวมาลย์

ทรงพระดำริจงดี

๏ หนึ่งจงบริรักษ์ราชี

พระชนกชนนี

พระญาติวงศ์ทรงชรา

๏ โดยชอบธรรมแท้สัตยา

ตอบแทนคุณา

ทุกเทพท้าวสรรเสริญ

๏ พระยศยิ่งจักจำเริญ

ศรีสวัสดิเจริญ

ในมุขมงคลทั้งหลาย

๏ มาตรว่าทวยทาสหญิงชาย

นอกในหมวดหมาย

ทุพพลภาพพิกลแก่ชรา

๏ ควรคิดสังเวชอนิจจา

ยำเกรงกรุณา

ผิดพลั้งอดออมเอาใจ

๏ อย่าเกรี้ยวโกรธาฟุนไฟ

ทำเป็นปากไว

ด่าด้วยถ้อยคำหยาบหยาม

๏ มักขึ้งมักเคียดคุมความ

เสียศรีซึ่งงาม

จะหมองน้ำนวลพักตรา

๏ หนึ่งโสดคุณปิตุมารดา

เกิดเกล้าเรามา

ประเสริฐยิ่งภพไตร

๏ คุ้มครองป้องกันโพยภัย

แต่เยาว์เท่าใหญ่

พระคุณก็สุดแสนทวี

๏ ครั้นเรามีคู่สมศรี

พระคุณสวามี

เป็นมิ่งมงคลคุ้มตัว

๏ นามชื่อกษัตรีมีผัว

ดุจแหวนมีหัว

เห็นงามแก่ตาโลกทั้งหลาย

๏ เป็นที่สงวนรักกับกาย

อย่าทำให้สลาย

แสงแก้วจะอับเงางาม

๏ แม้ทองเนื้อแท้สุกอร่าม

ปราศจากพลอยพลาม

สุวรรณจะเศร้าหมองมัว

๏ ดุจหญิงพลัดพรากจากผัว

ปากคนย่อมหัว

เยาะเย้ากระซิบครหา

๏ จะกันกลความนินทา

เห็นสุดปัญญา

ยากนักในอกกษัตรี

๏ ทำชอบชอบใจสวามี

ทำผิดทุบตี

วิโยคร้างแรมตาย

๏ ดวงจันทร์กระจ่างแสงพราย

มลเมฆกลับกลาย

รัศมีก็มัวมลทิน

๏ กษัตรีเฉกโฉมกินริน

แปมปนมลทิน

เทียรย่อมจะเศร้าอัปรา

๏ คชสารแม้ม้วยมีงา

โคกระบือมรณา

เขาหนังก็เป็นสำคัญ

๏ บุคคลถึงกาลอาสัญ

สูญสิ้นสารพัน

คงแต่ความชั่วกับดี

๏ ปรากฏในพื้นปัถพี

กฤษฎิศัพท์จักมี

ติดปากสรรเสริญนินทา

๏ ยิ่งเป็นสุริย์วงศ์กษัตรา

ทำชั่วจักปรา-

กฏจบแว่นแคว้นความอาย

๏ เป็นคนคิดศรีใส่กาย

แม้นม้วยเสียดาย

ออกชื่อจะยอวันทนา

๏ ราชจริตกษัตรีน้องอา

เยี่ยงอย่างมีมา

พี่สอนจงจำใส่ใจ

๏ อย่าเบิกบานแกลกว้างใหญ่

เยี่ยมหน้าดูไป

ข้างโน้นข้างนี้มิควร

๏ อย่าแกล้งส่งเสียงสำรวล

อย่าทำลามลวน

ลุกนั่งจริตสามผลาม

๏ อย่าย่างด่วนด่วนโครมคราม

พลาดล้มกลางสนาม

จะอายจะเศร้าโศกแสน

๏ ตัวเจ้าคือนางเมืองแมน

ในพื้นดินแดน

ยากรู้ซึ่งอัชฌาสัย

๏ อย่าเดินเมินมุ่งดูไกล

เกลือกสะดุดสิ่งใด

จะเจ็บจะป่วยบาทา

๏ อย่าเดินทัดพวงมาลา

เสยผมห่มผ้า

จีบพกแทบทางกลางคน

๏ อย่าเดินยิ้มย่องยักตน

หัวร่อริมถนน

สะกิดเพื่อนพูดไปพลาง

๏ อย่าเดินเฟ็ดผ้านุ่งนาง

กรลูบแก้มคาง

เหลือบเหลียวดูซ้ายแลขวา

๏ อย่าเดินเปลี่ยวเปล่าอุรา

สไบบงเฉียงบ่า

ค่อยเยื้องค่อยย่างตามขบวน

๏ เดินทางพบชายเสสรวล

อย่าแย้มประยวน

ตอบถ้อยทำขวยเขินใจ

๏ เดินตามกิริยาอัชฌาสัย

แม้นลมพัดสไบ

ระวังปกปิดนมนาง

๏ ลุกนั่งระวังผ้าขัดขวาง

อย่านั่งท้าวคาง

ท้าวแขนออกไปไกลตัว

๏ อย่านั่งเอาบ่าแบกหัว

อย่าโงกโยกตัว

จะเป็นทุจริตอัปรีย์

๏ อย่านั่งคาบันไดไม่ดี

สนธยาราตรี

อย่าเร่นั่งพลอดเรือนคน

๏ อย่านอนร่มไม้ชายถนน

อย่านอนตากตน

นอกเกยนอกชานชาลา

๏ นามชื่อหลับลืมสติญาณ์

เกลือกเป็นเวทนา

ปากคนจะฉินเฉยสรวล

๏ หนึ่งโสตแม้นต้องสำรวล

ดังนักไม่ควร

หัวร่อค่อยค่อยพอสบาย

๏ แม้นยิ้มยิ้มพอพริ้มพราย

ยิ้มนักมักสลาย

เงาฟันจะเศร้าศรีแสง

๏ แม้นจามค่อยจามตามแรง

แม้นมีกิจแถลง

อย่าน้อยอย่ามากพอการ

๏ แม้นนอนอย่าได้นอนนาน

คิดถึงการงาน

การมือการปากจงดี

๏ กินน้อยซูบเนื้อเสียศรี

กินมากมักพี

แต่พอประมาณดูงาม

๏ จะเดินนอนนั่งทั้งสาม

อุตส่าห์พยายาม

อิริยาจงพร้อมเสมอสมาน

๏ จะสบายเอ็นสายสำราญ

ดับโรครำคาญ

จะพูนความสุขทุกอัน

๏ ความรู้แม้นเรียนรู้ขยัน

ทุกสิ่งสารพัน

ครั้นเศร้าก็เสียแรงเรียน

๏ มาตรว่าเก็บปักขบวนเขียน

ถ้ามีความเพียร

จะภิญโญยิ่งวิชา

๏ รู้กานท์รู้กลเจรจา

รู้กันนินทา

รู้กินรู้รักษาตัว

๏ เท่านี้ชอบน้ำใจผัว

รักเราเมามัว

ยิ่งกว่าทำเสน่ห์เล่ห์กล

๏ รักตัวอุตส่าห์เสงี่ยมตน

ฝ่ายในกุศล

ถือศีลศรัทธาทำบุญ

๏ รักผัวอุตส่าห์คิดคุณ

อย่าทำทารุณ

ปรนนิบัติให้ชอบน้ำใจ

๏ รักสัตว์ของเลี้ยงใดใด

จงเอาใจใส่

ให้กินอย่ามักทุบตี

๏ รักต้นพฤกษาสาขี

ใบยอดอย่ายี

อุตส่าห์รดน้ำพูนดิน

๏ รักคนคนเห็นแก่กิน

กินอิ่มอาจิณ

นุ่งห่มอูชูอยู่สบาย

๏ ใช้สอยสิ่งใดง่ายดาย

รักเราเท่าตาย

บห่อนจะไปไกลตน

๏ ผูกงูอยู่มั่นด้วยมนต์

จับผูกบุคคล

อยู่ด้วยน้ำใจไมตรี

๏ พี่สอนวรนาถนารี

ทุกสิ่งถ้วนถี่

จำไว้เป็นสิ่งสถาพร

๏ แม้นอยู่ตามคำสั่งสอน

ทวยเทพนิกร

จะอวยวรมิ่งมงคล

๏ จะเป็นศรีสวัสดิ์แก่ตน

ทั่วโลกแจ้งยล

ย่อมล้วนจะยอยศไกร

๏ เทพอยู่กำภูฉัตรชัย

ชมชื่นพระทัย

จะโอนศิรสาธุการ

๏ จักจำเริญสุขเนานาน

ในนิเวศสถาน

ตราบเท่าวิโยคเมื่อมรณ์

๑๑

๏ วรนาถพนิดา

สดับโสตประณมกร

รับเสาวนีย์พร

วโรวาทพระพี่นาง

๏ เอาอ่อนมโนใน

ประไพพักตรเปรมปราง

เสร็จสนทนานาง

ก็บ่ายบาทประคมลา

๏ สู่มิ่งพิมานมน-

ทิโรรัตนไสยา

ดับโศกประโมชา

ฤทัยนาถผดุงองค์

๏ เสียผิดเผด็จโทษ

แสวงสวัสดิจำนง

จำเริญศิลาทรง

มนัสตั้ง บ แพร่งพราย

๏ ทุกยามทิวาวัน

บ เว้นว่างจะขวนขวาย

ความสุขประกอบกาย

สะเดาะกรรม ธ อันมี

๏ ทรงลักขณาเนา

ประพฤติพรหมจารี

คิดคุณสวามี

ชุลิตน้อมนิรันดร

๏ วันหนึ่งประดับโฉม

พาหุรัตนาภรณ์

ขึ้นเฝ้ามหิศร

บพิตรราชทรงธรรม์

๏ ท้าวตรัสประทานโทษ

ประสาทสาธุมิ่งขวัญ

คืนองคแจ่มจันทร์

ประเวศอัครชายา

๏ ร่วมสุขสโมสร

ตระกองสองเสน่หา

เหิมรักภิรมยา

ประยวนตฤษณาใน

๏ ลูบโลมประเลอกาม

ก็ลั่นลงละเลาใจ

จุมพิตนุริมไร

ตะพินภาคพธู

๏ เพรียกเพราก็เพลินพลาง

อุรุนาถอูชู

เกี่ยวกรประดับดู

ประดุจลวดลดาวัลย์

๏ มุจลินทร์จุลาการ

ก็บังเกิดมหัศจรรย์

คลุ้มคลื่นตรังครัน

อุโฆษศัพทเครงโครม

๏ บุษบันก็ทรงดวง

สะเทือนดอกวิลาสโดม

มัตสยาก็ล่องโลม

ระรื่นเชยกระแสสินธุ์

๏ เอิบอาบ บ เอื้ออิ่ม

สโรชสร้อยสวาริน

ตรลบกลิ่นผกาตฤณ

แสยงเศียรสบายกาย

๏ ส่องแสงสุริโย

พยอนโยกกระแสสาย

ชลทิตประพรายพราย

ปทุมเมศกระจ่างบาน

๏ ภุมราภมรมัว

ฤดีร่วมผสานสาร

เกลือกเคล้าสุคนธาร

ทวีราคนิทรารมย์

๏ สององคอ่าองค์

สบายองค์เกษมสม

แสนสนุกนิอุดม

ถวัลย์เวียงวิเจษฎา

๏ ยศศักดิสมบูรณ์

อุกฤษฎ์เกียรติลือชา

ทั่วเทพเทวา

นราราษฎร์ก็ชมบุญ

๏ สองทรงศิลาทาน

สถิตรัตนาคุณ

คุ้งชันษาสุญ

ชราภาพชีวา

๏ เริ่มกลอนบพิตรท่าน

พระยาราชสุภา-

วดีลิขิตตรา

แสดงนามโดยมี

๏ ผู้ช่วยบริรักษ์

นราโลกพราหมณ์ชี

ในกรุงนครศรี

ธรรมราชบุรินทร์

๏ ทุกกาลผดุงการ

ประกอบชอบ บ เว้นถวิล

ซึ่งเป็นฉบับจิน-

ตนาท่าน บ ให้สูญ

๏ นางกฤษณานาถ

ก็มีเรื่องบริบูรณ์

สมุดเดิมก็เศร้าสูญ

สลายลบ บ เป็นผล

๏ เชิญเราชิโนรส

พระนามอินทนิพนธ์

พจนารถอนุสนธิ์

จำหลักฉันทจองกลอน

๏ ว่าไว้วิสัยโลก

โศลกสารสโมสร

เป็นสร้อยสถาวร

ประดับเกศกษัตรี

๏ แม้นนางสุริยวงศ์

พธูราชเทวี

สามัญกษัตรี

สดับคำประพฤติตาม

๏ทั่วโลกก็เล็งยล

ก็ย่อมล้วนจะดูงาม

แผ่นภพทั้งสาม

นราเทวะชื่นชม

๏ กฤษณาสุภาษิต

ประสาทไว้ทุกสิ่งสม

ศุภสวัสดิอุดม

จะพึงมี บ เว้นวัน

๏ เสร็จสารสฤษฏอนุสนธิ์

วรจรประจงฉันท์

ลำนำประพฤติคฯอัน

นประกอบยุบลกลอน

๏ แต่งตามวุโฒทยวรา

ก็เสนาะสถาวร

เอกโทประดับครุลหุสอน

กลบุตรพึงยล

๏ มีทั้งสถิรและธนิต

ก็ประเภทอำพล

อักษรสามวรนุกล

ก็ประดับประดาการ

๏ ไม้ทัณฑฆาตนฤคหิต

ก็ประเสริฐโอฬาร

วิสรรชนีย์ประดิษฐาน

ก็วิเศษนานา

๏ ฟองมันประมวลนิกรกล่าว

ก็อเนกอเนกา

ฝนทองประกอบกลกถา

คณะเจ็ดประจำลง

๏ คือสร้อยสุรัตนมุนินทร์

สุรโลกประดับองค์

ข้าควรจะจินตนประสงค์

นุประเสริฐพึงเรียน

๏ ด้วยเดชตะโบมบวรคุณ

ศิลข้าประพฤติเพียร

สารสิทธิจงสถิรเสถียร

ธรณิศประลัยสูญ.

เชิงอรรถ

อ้างอิง

รับข้อมูลจาก "http://www.reurnthai.com/wiki/%E0%B8%81%E0%B8%A4%E0%B8%A9%E0%B8%93%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%AD%E0%B8%99%E0%B8%99%E0%B9%89%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B8%B3%E0%B8%89%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%97%E0%B9%8C_%E0%B8%89%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%9A%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%B8%E0%B8%87%E0%B8%98%E0%B8%99%E0%B8%9A%E0%B8%B8%E0%B8%A3%E0%B8%B5"

หมวดหมู่:
วรรณคดีไทย
| วรรณคดีธนบุรี
| ฉันท์

ดู

เนื้อหา

อภิปราย

ดูโค้ด

ประวัติ

เครื่องมือส่วนตัว

ล็อกอิน

ป้ายบอกทาง

หน้าหลัก

ประชุมพงศาวดาร

วรรณคดีไทย

นวนิยายและเรื่องแปล

ประวัติบุคคล

กระดานสนทนา

ค้นโดย
google

สืบค้น

เครื่องมือเพิ่ม

หน้าที่ลิงก์มา

ปรับปรุงที่เกี่ยวโยง

หน้าพิเศษ

หน้าสำหรับพิมพ์

ลิงก์ถาวร

หน้านี้แก้ไขล่าสุดเมื่อวันที่ 19 สิงหาคม 2553 เวลา 10:32

หน้านี้มีการเข้าชม 859 ครั้ง

นโยบายสิทธิส่วนบุคคล

เกี่ยวกับ
ตู้หนังสือเรือนไทย

ข้อปฏิเสธความรับผิดชอบ