งานด้านการศึกษาของพิพิธภัณฑ์ในทศวรรษหน้า

สภาการพิพิธภัณฑ์ระหว่างชาติ หรือ ICOM (International
Council Of Museums ) ได้ให้คำจำกัดความของ "Museum " ว่า
มีหน้าที่ในการรวบรวม สงวนรักษา
ศึกษาวิจัยและจัดแสดงสิ่งซึ่งเป็นหลักฐานที่มีความสำคัญแก่มนุษย์และสิ่งแวดล้อม
โดยมีความมุ่งหมายเพื่อการศึกษาค้นคว้า
การศึกษาและความเพลิดเพลินตามความหมายดังกล่าวข้างต้น
พิพิธภัณฑ์สถานทั่วโลกในปัจจุบันได้พัฒนามาอย่างกว้างในฐานะที่เป็นองค์กรที่มีความสำคัญอย่างยิ่ง
ในเครือข่ายของสังคมและของระบบการศึกษาของชาติซึ่งประกอบด้วยสถาบันตามระเบียบแบบแผน
เช่น มหาวิทยาลัย โรงเรียน ครอบครัว ที่ทำงานและชุมชน
พิพิธภัณฑ์สถานเอื้อประโยชน์และ เสริมการศึกษาและการเรียนรู้ในระบบ (Formal
Education) และการศึกษานอกระบบ (Non-formal Education) พิพิธภัณฑสถาน
สามารถช่วยเสริมมิติที่เป็นรูปธรรมให้แก่การศึกษาในระบบโรงเรียน
ความสัมพันธ์ระหว่างพิพิธภัณฑ์สถานกับสถาบันการศึกษา
โดยเฉพาะโรงเรียนและมหาวิทยาลัย
เป็นการสร้างศักยภาพทางการศึกษาในอนาคตอย่างยิ่ง
เนื่องจากหลักสูตรใหม่เน้นความสำคัญของ
การร่วมผสมผสานความรู้ในด้านวิทยาศาสตร์ ศิลปะและมนุษยศาสตร์ นอกจากนั้น
พิพิธภัณฑ-สถานยังมีศักยภาพที่จะเข้าไปมีส่วนร่วมกับองค์การ
ต่างๆที่ให้บริการการศึกษานอกระบบโรงเรียน ชุมชุน เช่นห้องสมุด กลุ่มหรือคณะ
องค์กรเพื่อการบริการสังคม ฯลฯ

ความหมายของการศึกษา นางจิรา จงกล
อดีตผู้อำนวยการกองการพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ได้กล่าวไว้ว่า "
การศึกษาในความหมายปัจจุบัน ไม่ใช่เพียงคำสอน
หรือการถ่ายทอดวิชาจากคนหนึ่งไปยังอีกคนหนึ่ง การศึกษาไม่เพียงการให้ความรู้
แต่เป็นการพัฒนาคน เป็นการปลูกฝัง ส่งเสริมและพัฒนาให้เกิดสติปัญญา
ความรู้สึกนึกคิด ทัศนคติที่ดี มีรสนิยมสูง มีวิจารณญาณ
การศึกษาเป็นการพัฒนาคนทุก ๆ ด้านไม่เฉพาะเพียงให้ความรู้เท่านั้น ดังนั้น
การศึกษาจึงไม่ได้อยู่เพียงที่สำนักเรียนแต่อยู่ที่สิ่งแวดล้อมทุกแห่ง
และสถาบันที่สำคัญยิ่งแห่งหนึ่ง คือ
พิพิธภัณฑ-สถานซึ่งจะเป็นสถานที่ซึ่งสามารถพัฒนาการศึกษาในเรื่องความคิด
ความเข้าใจคุณค่าทัศนคติได้อย่างกว้างขวาง

การศึกษาคืออะไร
สำหรับบางคนจะเข้าใจว่าการศึกษาหมายถึง
การสอนที่ผ่านจากคนหนึ่งไปสู่อีกคนหนึ่ง
หรือจากคนรุ่นหนึ่งไปสู่คนอีกรุ่นหนึ่ง ดังนั้น
พิพิธภัณฑสถานจึงเป็นเพียง
หนังสืออ้างอิงชนิดหนึ่งที่แสดงข้อมูลจริงในรูปแบบของความเพลิดเพลิน
แต่สำหรับคนที่เข้าใจ
การศึกษา หมายถึง กระบวนการเรียนรู้
การถ่ายทอดความรู้ การฝึกฝนอบรม การใช้พลังความคิดค้น
หาความรู้จากสิ่งที่พบเห็นหรือสัมผัส ดังนั้น
พิพิธภัณฑสถานจะทำหน้าที่แปลความหมาย
ของวัตถุและเร่งเร้าความสนใจให้เขาได้ค้นหาด้วยตัวเอง ซึ่งขึ้นอยู่กับวิธีการ
กิจกรรมในรูปแบบต่าง ๆ ที่จะจัดให้กับสาธารณชน ในปัจจุบันของการศึกษา
สำหรับบุคคลซึ่งสถาบันจะต้องเป็นผู้นำที่จะเผยแพร่สู่สาธารณชนก็คงจะเป็นพิพิธภัณฑสถาน
ซึ่งสามารถให้คำตอบได้อย่างดี

พิพิธภัณฑสถานในปัจจุบันได้ผ่านยุคของความเป็นประเพณี
เป็นสถานที่ซึ่ง ในอดีตจำกัดตนเองอยู่เพียงการรวบรวม การอนุรักษ์
และให้ความรู้เฉพาะนักปราชญ์ หรือนักวิชาการ โดยได้ย่างเข้าสู่ยุคของ
การเปลี่ยนแปลงซึ่งผู้รับผิดชอบพิพิธภัณฑสถานไม่ว่าจะเป็นผู้บริหาร
ภัณฑารักษ์ เจ้าหน้าที่การศึกษา ผู้ออกแบบจัดแสดง ฯลฯ ต้องคำนึงถึงมิติแห่ง
การบริการทางการศึกษาให้แก่สังคม และมองหาหนทางและปรับปรุงวิธีการใหม่ ๆ
และนำมาทดลองเพื่อให้การศึกษา ของพิพิธภัณฑสถานมีคุณค่าต่อสาธารณชนมากขึ้น
ดังนั้น พิพิธภัณฑสถานควรเป็นสถานที่ซึ่งเป็นทั้งอนุรักษ์และจัดแสดงวัตถุ
เป็นสถานที่ซึ่งสาธารณชนเข้ามาเรียนรู้ ซึ่งในที่นี้จะพยายามใช้คำว่า
"ความรู้" (Learning) มากกว่าคำว่า "การศึกษา" (Education) ดังนั้น
เราจะพูดกันถึงว่าพิพิธภัณฑ-สถานเป็นเสมือนสถานที่ให้ความรู้
ทั้งนี้เพื่อเป็นการกระตุ้นผู้มีอาชีพพิพิธภัณฑสถานให้เข้าใจว่าการเรียนรู้ในพิพิธภัณฑสถานคืออะไร
พิพิธภัณฑสถานไม่ว่าจะเป็นสาขาหรือด้านใด เช่น ทัศนศิลป วิทยาศาสตร์
ประวัติศาสตร์ ศิลปะ ฯลฯ ซึ่งจะแสดงถึงความก้าวหน้าของมนุษยชาติ
พลังสร้างสรรค์ของอารยธรรม วิทยาศาสตร์ ธรรมชา ติ เทคโนโลยี
พิพิธภัณฑสถานเก็บรักษาวัตถุจริง ซึ่งเป็นรากฐาน
ของอำนาจที่ซ่อนเร้นเกี่ยวกับการศึกษาในพิพิธภัณฑสถาน

ในสังคมที่เต็มไปด้วยความหวังและความคาดหมายต่อการศึกษาอย่างมากมาย
การพัฒนาทางความรู้ การฝึกฝน การศึกษาสำหรับสาธารณชน
เป็นสิ่งที่ควรช่วยเหลือที่สำคัญที่สุด ดังนั้นพิพิธภัณฑสถานในทศวรรษหน้า
ควรมีการเปลี่ยนแปลงในองค์กรของพิพิธภัณฑสถาน โดยต้องมีความเชื่อว่า
การศึกษาเป็นความรับผิดชอบของพิพิธภัณฑสถานต่อสังคม
และควรจะเป็นภารกิจแรกคือการให้ความรู้และเน้นการศึกษาของสาธารณชน
การจัดแสดงนิทรรศการเกี่ยวข้องอย่างมาก การจัดแสดงวัตถุ สิ่งของหรือตัวอย่าง
ของมักจะประกอบด้วยการออกแบบ กราฟฟิก แผนภูมิหลายรูปแบบ
ป้ายจัดแสดงไม่เพียงเพิ่มพูนการสื่อสารของนิทรรศการ
โดยพยายามให้ผู้เข้าชมมีส่วนร่วมเกี่ยวกับวัตถุ
แผ่นพับจะต้องบอกเรื่องราวอย่างมากมาย
ของวัตถุที่จัดอยู่พิพิธภัณฑสถานจะต้องจัดกิจกรรมที่เกี่ยวข้องภายในอาคาร (In
house) และที่ออกสู่ชุมชน (Out-reach program) สำหรับโรงเรียน สถานศึกษา
ชุมชน ฯลฯ พิพิธภัณฑสถานไม่ควรมีเพียงการจัดแสดง แต่ต้องสอนได้ในตัว
โครงการต่าง ๆ
ซึ่งสนับสนุนองค์ประกอบทางการศึกษาของพิพิธภัณฑสถานได้ขยายตัวมากขึ้น
พิพิธภัณฑสถานควรที่จะรู้สึกสนุกสนาน
ในการมีส่วนร่วมในการให้ความรู้มากกว่าที่จะมีบทบาทในฐานะสถาบันที่ให้บริการต่อสาธารณชน
และควรเพิ่มความกระตือรือร้นของสาธารณชนสำหรับการรับรู้ เรียนรู้
ข้อมูลข่าวสารโดยทั่วไป พิพิธภัณฑสถานควรที่จะช่วยสร้างความกระตือรือร้น
และรับผิดชอบต่อการค้นหารูปแบบในการให้ความรู้
เนื่องจากประชาชนเข้าใจสถาบันที่เกี่ยวกับการศึกษาในระบบอย่างดี
เนื่องจากทุกคนเคยเป็นนักเรียน แต่พิพิธภัณฑ-สถานเปรียบเป็นสถาบันทางวัฒนธรรม
ซึ่งต้องเพิ่มความชำนาญโดยพื้นฐาน
ให้แก่ประชาชนมากขึ้นนับเป็นการท้าทายอย่างพิเศษสุดในความรับผิดชอบทางการศึกษา
ว่าจะทำอย่างไรที่จะให้ประชาชนสามารถเรียนรู้อย่างดีจากสิ่งแวดล้อมของพิพิธภัณฑสถานได้อย่างไร
พิพิธภัณฑสถานมีวัตถุเป็นศูนย์กลางความรู้
และเป็นที่น่าสนใจระหว่างนักบริหารและ
นักการศึกษาในการที่จะกำหนดและวางกฏเกณฑ์ทฤษฏีการเรียนในพิพิธภัณฑสถานให้ชัดเจน

จากการที่บทบาทการศึกษาของพิพิธภัณฑสถานได้เพิ่มมากขึ้นจนกลายเป็นความรับผิดชอบ
ของฝ่ายที่จะวางแผนจัดกิจกรรมภายในความหมายของคำว่า "การศึกษา"
ต้องมีโครงการการสอน ต้องพัฒนากิจกรรมการสอนให้มีความเกี่ยวโยงกับนิทรรศการ
สำหรับนักเรียนและผู้ชมพิเศษ
ความสำเร็จของงานที่ยุ่งยากของเจ้าหน้าที่การศึกษา (Museum Education)
ในพิพิธภัณฑ-สถานจำเป็นต้องมีความชำนาญ ในการเป็นครูที่มีความรู้วิชาครู
แต่ต้องแตกต่างไปตามกลุ่มคนที่ต้องสื่อสารด้วย
งานของเจ้าหน้าที่การศึกษาจะต้องเกี่ยวข้องกับกลุ่มคนซึ่งมีความแตกต่างกันทางลักษณะและเจ้าหน้าที่
การศึกษาต้องมีความสามารถในการสื่อสารด้วยภาษาง่าย ๆ
ที่จะทำให้ผู้เข้าชมเข้าใจ ซึ่งจำเป็นต้องพัฒนาจากงานวิชาการของสถาบัน
และต้องวางแผนโปรแกรมการศึกษาโรงเรียน อาสาสมัคร
เจ้าหน้าที่การศึกษาที่ดีจะถูกสร้างขึ้นมาจากการที่เป็นผู้เข้าใจ แนวคิด
เป้าหมาย ข้อมูล ประวัติและการพัฒนาของพิพิธภัณฑสถานนั้น ๆ

ในสภาวะที่ทรัพยากรของโลกลดน้อยลง
พิพิธภัณฑสถานจำเป็นต้องได้รับความร่วมมือจากสถาบันการศึกษา เอกชน
สถาบันและองค์กรที่เกี่ยวข้องเป็นอย่างมากในการให้บริการและให้การศึกษาแก่สาธารณชน
พิพิธภัณฑสถานต้องพยายามให้ความร่วมมือกับพิพิธภัณฑสถานอื่น ๆ มหาวิทยาลัย
โรงเรียน ห้องสมุด รวมทั้งกลุ่มทัศนศิลป์ และศิลปการแสดงต่าง ๆ
ตลอดจนสื่อและองค์กรอนุรักษ์ทางประวัติศาสตร์
พิพิธภัณฑสถานต้องทำงานเกี่ยวกับกลุ่มบริการสังคม
วางรูปแบบการร่วมงานกับหน่วยงานของรัฐทั้งในระดับเมืองและชุมชน
พิพิธภัณฑสถานไม่สามารถทำงานอยู่ได้โดยลำพังในโลกที่เปลี่ยนแปลงตลอดเวลา
ความร่วมมือเป็นวิถีทางนำมาซึ่งการมีส่วน ตลอดจนความรู้
ความชำนาญพิเศษแก่คณะทำงานของพิพิธภัณฑสถาน
การให้ความร่วมมือในการสนทนาโต้ตอบกับผู้เข้าชม
เป็นประโยชน์ต่อการกำหนดวิธีที่จะขยายการให้บริการแก่ผู้ชม
นอกจากนี้ยังช่วยส่งเสริมความสามารถของเจ้าหน้าที่และก่อให้เกิดแนวทางที่จะบรรลุจุดมุ่งหมายในการทำงาน
ซึ่งในเรื่องที่พิพิธภัณฑสถานในทศวรรษหน้าควรที่จะดำเนินการเกี่ยวกับการศึกษาอย่างลึกซึ้งเกี่ยวกับการค้นหา
มิติสาธารณชนที่เกี่ยวกับความรู้สึก ประสบการณ์
และความเกี่ยวข้องที่มีต่อพิพิธภัณฑสถาน
โดยการจัดโครงการและกิจกรรมเพื่อค้นหาความจริงในการปรับปรุงพัฒนาบทบาทหน้าที่ที่มีต่อชุมชนในสังคม
ได้แก่

๑.
ความรู้สึกของสาธารณชนเป็นความประทับใจ
ความรู้และความรู้สึกต่อพิพิธภัณฑ-
สถานซึ่งสิ่งเหล่านี้จะทำให้สามารถสร้างภาพลักษณ์และการก่อตั้งบทบาทหน้าที่ของพิพิธภัณฑ-
สถานที่มีต่อชุมชนในขอบข่ายเกี่ยวกับภารกิจ
แผนงาน ผู้เข้าชม ความเกี่ยวพันกับสาธารณชนและการตลาด
การจัดกิจกรรมซึ่งเจ้าหน้าที่พิพิธภัณฑสถานจะจัดเป็นกลุ่มถกเถียงกัน
ประกอบด้วยภัณฑารักษ์ อาสาสมัคร เจ้าหน้าที่พิพิธภัณฑ์ และกลุ่มผู้บริหาร
โดยวิธีการออกสอบถามข้อมูลจากพนักงาน บุคคลที่ทำงาน ด้านธุรกิจ ร้านค้า
ร้านอาหาร โรงแรม นักท่องเที่ยว ฯลฯ เกี่ยวกับพิพิธภัณฑสาน
เช่นคำถามที่ว่ามีความรู้เกี่ยวกับพิพิธภัณฑ์อย่างไรบ้าง
ท่าทีของนักธุรกิจท้องถิ่นต่อพิพิธภัณฑสถานมีอะไรบ้าง
พวกเขาได้รับข้อมูลมากน้อยเพียงใด ต่อจากนั้นต้องมีการติดตามประเมินผล
และนำมาพิจารณาปรับปรุงต่อไป

๒.
ประสบการณ์สาธารณชนต่อพิพิธภัณฑสถานจะถูกพิจารณา โดยความคิด อารมณ์
และความสนใจ ซึ่งสาธารณชนได้จากคำบอกเล่าปากต่อปาก
จากสื่อสารมวลชนที่เกี่ยวข้อง การพิจารณาประสบการณ์
สาธารณชนจะตัดสินใจได้จากการติดต่อของพิพิธภัณฑสถานต่อสาธารณ-ชนในหัวข้อแนวความคิด
การบริการต่อผู้เข้าชม การจัดนิทรรศการและโครงการ
จุดมุ่งหมายของการจัดกิจกรรมนี้ก็เพื่อจะเก็บความรู้สึกของสาธารณชน
ที่มีต่อพิพิธภัณฑสถาน วิธีการที่จัดทำโดยการเลือกผู้แทนของชุมชน ประมาณ ๓-๔
คนให้มาชมพิพิธภัณฑสถานประมาณ ๑-๒ ชั่วโมง เลือกบุคคล ๒ คนซึ่งมาชม
พิพิธภัณฑสถานโดยสม่ำเสมอ และอีก ๒ คนผู้ซึ่งไม่เคยมาชมพิพิธภัณฑสถาน
นำไปชมนิทรรศการเฉพาะเรื่องเป็นพิเศษ เปิดโอกาสให้เขา
เหล่านั้นใช้เวลาในการพิจารณานิทรรศการประจำ
และเข้าร่วมโครงการนำชมหรือโปรแกรมอื่น ๆ
รวมทั้งยินดีที่ให้ผู้เข้าร่วมกิจกรรมสอบถาม
คำถามและบันทึกปฏิกิริยาและข้อเสนอแนะของเขา
จัดทำรายละเอียดอาชีพของทุกคนและให้ตอบคำถาม เช่น
ท่านได้รับข้อมูลพิพิธภัณฑสถานและได้ความรู้จากที่ใด
เจ้าหน้าที่พิพิธภัณฑ์ช่วยเหลือท่านอย่างไรบ้าง
ประสบการณ์สาธารณชนควรจะได้รับการปรับปรุงอย่างไร มีการติดตามประเมินผล
บันทึกการประชุม
และหาข้อสรุปเกี่ยวกับคำถามที่ว่าอะไรที่ทำให้ผู้เข้าชมประทับใจ
และจะปรับปรุงได้อย่างไร

3. ความเกี่ยวข้องของสาธารณชน
การมีส่วนร่วมมือกับชุมชน การจัดโครงการโปรแกรม
และการใช้ทรัพยากรร่วมกัน
จะทำให้ประชาชนกลายมาเป็นส่วนหนึ่งของพิพิธภัณฑ์
กิจกรรมที่สาธารณชนมีส่วนเกี่ยวข้องมีดังนี้

3.1 การพบปะชุมชน
ซึ่งควรต้องจัดการประชุมพบปะทั้งกลุ่มเล็กประมาณ ๑๐-๑๕
คน
และกลุ่มใหญ่ประมาณ ๒๕-๓๐ คน
เพื่อที่จะปรึกษาเกี่ยวกับความเกี่ยวพันของชุมชนต่อพิพิธภัณฑสถาน
การเชิญผู้นำ ผู้แทนจากชุมชน เช่น อาจารย์วิทยาลัย มหาวิทยาลัย
ผู้บริหารโรงเรียน (ครูใหญ่ หรือคณะกรรมการบริหาร) ครู ผู้ปกครอง นักธุรกิจ
พนักงานรัฐวิสาหกิจ บุคคลในวงการศิลปะ
หัวหน้าหน่วยงานทางวัฒนธรรมเฉพาะเรื่องในชุมชน นักเรียน ผู้เข้าชม
ผู้ปกครองของโรงเรียนใกล้ ๆ เซลส์แมนจากร้านใกล้ ๆ ในชุมชน บุคคลในวงการกีฬา
เชิญผู้ที่ไม่เคยเข้าชมพิพิธภัณฑสถาน สอบถามและหาคำแนะนำใหม่ ๆ
มาสู่การปรึกษา หาวิธีจัดบริการการศึกษาต่อไป
จากนั้นควรเลือกคณะทำงานที่สามารถทำงานได้อย่างสะดวกและ
คล่องแคล่วจากเจ้าหน้าที่ของพิพิธภัณฑสถาน วิทยาลัยใกล้ ๆ มหาวิทยาลัย
และจากบุคคลที่มีประสบการณ์ เพื่อจะจัดเป็นกลุ่มปรึกษาหารือ ถกเถียง
หาข้อสรุปที่นำไปสู่การจัดการพบปะชุมชนในสังคมเฉพาะเรื่องในเรื่องที่จะเนินการต่อไป
ต้องมีการบันทึกเสียง จดบันทึกกลุ่มที่มีการถกเถียง ปรึกษาหารือ
จดรายชื่อและอาชีพผู้เข้าร่วมโครงการ สรุปรายงาน
สุดท้ายเป็นการพบปะกับคณะเจ้าหน้าที่ปรึกษาข้อมูลร่วมกันในการเตรียมการจัดการพิจารณา
ถกเถียงหาข้อสรุปเพื่อการปรับปรุงต่อไป

3.2 เน้นการพบปะชุมชน
โดยการคัดเลือกบุคคลประมาณ ๖-๑๒ คน ใช้เวลาประมาณ ๒ ชั่วโมงในการถกเถียง
หารือ
ปรึกษาตามหัวข้อที่กำหนดเกี่ยวกับเป้าหมายของพิพิธ-ภัณฑสถานต่อผู้เข้าชม
จุดมุ่งหมายของโครงการและกิจกรรม งบประมาณ ดำเนินรายการ โดยผู้มีประสบการณ์
ซึ่งบุคคลนี้เป็นหัวใจของความสำเร็จที่จะดำเนินไปตามกลุ่มเป้าหมาย
ซึ่งประกอบด้วยผู้เคยเข้าชม
และสนับสนุนกิจกรรมจากการโทรศัพท์ตามรายชื่อสมาชิกพิพิธภัณฑ-สถาน
จากศูนย์การค้า นักท่องเที่ยว ครู ผู้ใหญ่ เด็ก
สำหรับผู้ดำเนินรายการควรจะคัดจากผู้ที่เคยมาชม และไม่เคยมาพิพิธภัณฑสถาน
เช่น อาจารย์จากมหาวิทยาลัย ผู้บริหารโรงเรียน ครู (ระดับประถม
มัธยมศึกษาตอนต้น และมัธยมศึกษาตอนปลาย) นักธุรกิจ ศิลปินอิสระ
หัวหน้าหน่วยงานและองค์กรทางวัฒนธรรมในชุมชน
จากผลสรุปของการดำเนินการกิจกรรมนี้
ผู้รับผิดชอบและเจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงานในพิพิธภัณฑสถาน
จะต้องตอบคำถามให้ได้ว่า "ท่านค้นพบความเกี่ยวข้องของสาธารณชนในชุมชน
ซึ่งท่านไม่เคยรู้มาก่อนอย่างไรบ้าง"

การร่วมมือกันระหว่างพิพิธภัณฑสถานและโรงเรียน
สถาบันการศึกษาและสถาบันทางวัฒนธรรมอื่น ๆ เป็นสิ่งจำเป็นมากในยุคนี้
โดยต้องมีการสื่อสารและติดต่อกันระหว่างเจ้าหน้าที่การศึกษาของพิพิธภัณฑสถาน
ครู
ผู้บริหารเกี่ยวกับจุดประสงค์และจุดมุ่งหมายหลักที่จะนำประสบการณ์ความรู้ไปมอบให้เด็กนักเรียน
โดยมิให้เขาเหล่านั้นพูดได้ว่า
"ครูและนักเรียนจะได้ผลประโยชน์เต็มที่อย่างไรบ้างจากประสบการณ์ของพิพิธภัณฑ์"
โดยควรที่จะบอกว่า "พิพิธ-ภัณฑสถานจะสามารถช่วยเหลืออะไรบ้าง"
ตามความต้องการของโรงเรียน ซึ่งวิธีการนั้นทั้ง ๒ ฝ่าย คือ
พิพิธภัณฑสถานและครูต้องทำงานด้วยกันจึงจะทำให้ได้ผล
โครงการสำหรับเด็กนักเรียนและสถาบันการศึกษา ชุมชน
ทั้งที่จัดในสถานที่และนอกสถานที่
สามารถจัดได้ในหลายรูปแบบตามความต้องการและความสนใจของสาธารณชนได้แก่

๑. การเยี่ยมชม (museum tour)
นำชมด้วยตนเอง ซึ่งผู้เข้าชมสามารถดูได้ด้วยตนเอง
โดยการศึกษาหาความรู้จากวัตถุ ป้าย และหนังสือนำชม การกดฟังเสียงคำบรรยาย
การยืมหูฟังคำบรรยายตามห้องจัดแสดง ฯลฯ หรือการนำชม (conducted tour)
โดยผู้เข้าชม พิพิธภัณฑสถานสามารถเข้าร่วมรายการนำชม
ซึ่งมีหลากหลายรูปแบบและมักจะได้ผลมากและมีครูเป็นผู้แนะนำ
ซึ่งครูเหล่านั้นจะต้องเตรียมตัว มาอย่างดีและทำตัวเป็นกันเอง
ทำให้การชมน่ารื่นรมย์ เน้นสีสรรของวัตถุ มีบุคลิกดี
อบอุ่นในการสื่อสารการตอบคำถาม ฯลฯ

๒. กิจกรรมสำหรับเยาวชน (Youth
activities) การเข้าชมของนักเรียนเป็นกลุ่มซึ่งต้อง
พัฒนาพิพิธภัณฑสถานเข้าสู่หลักสูตรของโรงเรียนและต้องจัดหลายระดับ
เจ้าหน้าที่การศึกษาต้องเป็นผู้ดำเนินการเชิญครู
ที่ปรึกษาการจัดหลักสูตรมาทำงานด้วยกัน
ในการจัดทำห้องปฏิบัติการและเอกสารประกอบ
พิพิธภัณฑสถานต้องจัดส่งนิทรรศการเคลื่อนที่ นิทรรศการในห้องเรียน หนังสือ
โสตทัศนวัสดุไปไว้ที่โรงเรียน
ซึ่งครูสามารถใช้เป็นอุปกรณ์การสอนเชื่อมโยงและอธิบายถึงวัตถุ
ในพิพิธภัณฑสถานไปสู่เด็กได้ง่ายขึ้น

๓.
การบริการให้ยืมวัตถุสำหรับโรงเรียน (School loan material)
โดยการให้ยืมตู้หรือกล่องที่มีขนาดประมาณ ๓๐ x ๓๐ x ๔๐ เซนติเมตร
มีฝาปิดด้านหน้า ภายในประกอบด้วยวัตถุ คำบรรยาย แผ่นสไลด์ เทป
ประกอบเป็นเรื่องราว จัดเป็นชุดสำหรับให้บริการ เกี่ยวกับภาพเขียน แมลง
ศิลปโบราณวัตถุ เงินตรา เครื่องปั้นดินเผา ภาพถ่ายประวัติศาสตร์ ฯลฯ

๔. การอบรมครู (Teacher training)
เป็นการอบรมให้ครูผู้ที่จะทำหน้าที่ในการสอนและการนำชม
รวมทั้งเป็นผู้ดูแลนักเรียนที่เข้าร่วมโครงการต่าง ๆ
ทั้งที่จัดภายในและภายนอกพิพิธ-ภัณฑสถาน
ซึ่งเป็นการดำเนินงานโดยเจ้าหน้าที่การศึกษาของพิพิธภัณฑสถาน
และโดยความช่วยเหลือของอาสาสมัครผู้มีประสบการณ์
ในพิพิธภัณฑสถานหลายแหล่งมีความร่วมมือกันกับสอนที่โรงเรียน
และมีการมอบประกาศนียบัตร
ซึ่งต่อมาครูผู้ได้รับการอบรมชำนาญการนำชมและแนะนำกิจกรรมจะกลับมาเป็นอาสาสมัครหรือจะเป็นผู้ชี้แนะผู้บริหารโรงเรียน
หรือนักเรียนของตนให้เข้าร่วมกิจกรรมของพิพิธภัณฑสถานต่อไป

๕. กิจกรรมสำหรับผู้ใหญ่ ครอบครัว
และเด็ก โครงการที่ดีมีผลมาจากความร่วมมือกันกับประชาชน
ทั้งภายนอกและภายในพิพิธภัณฑสถานเป็นผลให้เกิดการพัฒนาวัตถุที่สามารถนำชมด้วยตนเอง
แต่สิ่งที่เจ้าหน้าที่การศึกษาในพิพิธภัณฑสถานช่วยมากในการให้ข้อมูล
สำหรับผู้เข้าชมในห้องจัดแสดง เช่น ป้ายคำบรรยาย ป้ายวัตถุ
หนังสือแผ่นพับนำชม นิทรรศการหลายรูปแบบทั้งนิทรรศการประจำและชั่วคราว
การจัดโปรแกรม การบรรยายในห้องจัดแสดง โดยศิลปิน นักปราชญ์
ผู้เชี่ยวชาญด้านต่าง ๆ
การจัดทำหลักสูตรแนะนำศิลปะและวิชาการที่เกี่ยวกับพิพิธภัณฑ์
โครงการจัดสัปดาห์ขายภาพยนตร์ ดนตรีสากล การจัดตั้งสมาชิกพิพิธภัณฑ์
การจัดกิจกรรมให้กับครอบครัวของสมาชิกพิพิธภัณฑสถาน
ซึ่งจะมากันเป็นคณะมีทั้งเด็กและผู้ใหญ่ โดยจัดเป็นโครงการวันหยุด
การนำชมห้องแสดงเพื่อค้นหาและเรียนรู้ร่วมกัน การจัดห้องเรียน ในการวาดภาพ
เขียนร่างรูป ปั้น ทอผ้า ฯลฯ

๖. อาสาสมัคร (Museum volunteer)
โครงการทางการศึกษาส่วนใหญ่ที่อาสาสมัครเข้า
มาช่วยเหลือ คือ
การนำชมเป็นกลุ่มเล็ก ๆ การจัดกิจกรรมทางศิลปะ การจัดแค็ตตาล็อก
การช่วยงานในร้านค้าพิพิธภัณฑสถาน ห้องสมุด และงานจัดทำสิ่งพิมพ์ ฯลฯ
เขาเหล่านี้จะต้องเป็นผู้มีเวลา มีประสบการณ์และความรู้พิเศษ
และจะได้รับการอบรมเกี่ยวกับงานและความรู้เกี่ยวกับพิพิธภัณฑสถาน
โดยภัณฑารักษ์และนักวิชาการก่อนในการช่วยงานการศึกษา บางแห่งจะจัดอบรมประมาณ
๖ อาทิตย์ มีการวิเคราะห์ชั้นเรียน ห้องปฏิบัติงาน
มีการประชุมกับคณะเจ้าหน้าที่และเรียนรู้วิธีการนำชม
มีการจัดทำคู่มือการอบรมอาสาสมัคร
สิ่งที่คณะอาสาสมัครได้รับก็คือรางวัลประจำปี การจัดเลี้ยงอาหารเย็น
เข็มที่ระลึก บางแห่งจัดจ้างงานสำหรับอาสาสมัครที่ดี

ปัญหาของพิพิธภัณฑสถานที่จะมีส่วนในการสนับสนุนด้านการศึกษาได้อย่างไร
ในฐานะของสถาบันทางการศึกษาที่มีประวัติอันยาวนานในการให้บริการแก่สาธารณะและ
ลักษณะของความเป็นวิชาการ
พิพิธภัณฑสถานมีส่วนสำคัญในการสร้างประโยชน์ให้แก่สังคม
ทำให้เห็นลักษณะพิเศษบาง ประการของพิพิธภัณฑสถานในด้านการศึกษา
กล่าวคือพิพิธภัณฑสถานเป็นที่พบปะชุมชน
ซึ่งช่วยสร้างเสริมประสบการณ์จากการที่ได้พูดคุย
แลกเปลี่ยนความคิดเห็นและจากการเข้าชมวัตถุที่จัดแสดง
และความรู้ที่นำเสนอในพิพิธภัณฑสถาน เปิดโอกาสให้ได้ชมวัตถุที่จัดแสดงโดยตรง
เป็นแหล่งรวมของภูมิปัญญาวิชาการความรู้ในระดับสูง
และการนำเสนอเรื่องราวทางด้านศิลปวัฒนธรรม ส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิต
โดยเปิดโอกาสให้แก่คนทุกวัย ทุกพื้นเพ
ทุกระดับความสามารถตามความสนใจของแต่ละคน ให้ความรู้เกี่ยวกับมนุษยชาติ
ธรรมชาติวิทยา และศึกษาความเปลี่ยนแปลงต่าง ๆ ในเชิงวิเคราะห์
เป็นเวทีแลกเปลี่ยนความคิดเห็นและถกปัญหาซึ่งกำลังเป็นที่โต้แย้งกันอยู่
นำเสนอรูปแบบความหลากหลายทางด้านวัฒนธรรมและภูมิปัญญา ให้ความรู้เกี่ยวกับการ
เปลี่ยนแปลงตามกระแสของโลกาภิวัตน์และนำเสนอปัญหาต่าง ๆ
ที่มีผลกระทบต่อประชาคมโลก
เปิดโอกาสในการเรียนรู้ด้วยตนเองเพื่อเพิ่มพูนประสบการณ์และภูมิปัญญา
เป็นสถานที่สำหรับการสำรวจ การค้นพบ และการคิดใคร่ครวญ
เป็นสถานที่สำหรับฝึกอบรม
ด้านการพิพิธภัณฑ์และการศึกษามีส่วนให้การสนับสนุนด้านการศึกษาโดยร่วมกับสถาบันและองค์กรต่าง
ๆ ในชุมชน
ประเด็นที่ต้องนำมาพินิจพิเคราะห์ในการขยายขอบข่ายงานสู่สาธารณะ
พิพิธภัณฑสถานบางแห่งประสบความสำเร็จในงานหลาย
ๆ ด้านในการให้บริการแก่สาธารณะ
แต่บางครั้งยังไม่ได้ศักยภาพอย่างเต็มที่ในการสร้างสรรค์และมั่นคงในหลักการ
เพื่อให้บรรลุบทบาททางการศึกษา ซึ่งสรุปประเด็นที่เป็นปัญหาไว้ดังนี้
๑.
พิพิธภัณฑสถานหลายแห่งขาดความตั้งใจจริงที่จะดำเนินการให้บรรลุเป้าหมายในการ
ที่ขยายขอบข่ายการให้บริการแก่สาธารณะเพื่อให้เป็นแหล่งความรู้ที่แท้จริง
๒.
ประชาชนบางกลุ่มมีความรู้สึกว่าพิพิธภัณฑสถานไม่มีความเกี่ยวข้องกับชีวิตความเป็นอยู่ของพวกเขา
บ้างก็รู้สึกว่าพิพิธภัณฑสถานขาดบรรยากาศของความเป็นมิตร
บ้างก็กลับออกมาด้วยความรู้สึกไม่ประทับใจ
มีเพียงบาวกลุ่มเท่านั้นที่เข้าใจบทบาทของพิพิธภัณฑสถานในฐานะสถาบันทางการศึกษา
๓.
พิพิธภัณฑสถานบางแห่งขาดความเข้าใจว่า
อันที่จริงแล้วการให้บริการแก่สาธารณะและภารกิจด้านการศึกษา
เป็นผลรวมของแผนงานของทุกฝ่ายนับตั้งแต่การเก็บสะสมของการจัดแสดงนิทรรศการ
การประชาสัมพันธ์
การออกแบบทั้งตัวอาคารและการจัดแต่งภายในตลอดจนการจัดระบบความปลอดภัย
๔.
เจ้าหน้าที่ของพิพิธภัณฑสถานบางแห่งไม่ได้คำนึงว่า
สังคมประกอบด้วยความหลากหลายของวัฒนธรรมประเพณีของชุมชนต่าง ๆ
ดังนั้นการรับฟังความคิดเห็นและความต้องการของชุมชนจึงเป็นสิ่งจำเป็น
ที่ต้องนำมาพิจารณา ประกอบในการวางนโยบายและการตัดสินใจ
๕.
การนำเสนอและการจัดนิทรรศการของพิพิธภัณฑสถานบางแห่ง ขาดความโดดเด่น

และเข้มข้นในเนื้อหาวิชาการ
๖. พิพิธภัณฑสถานบางแห่ง
ขาดการประเมินผลงานอย่างเป็นระบบ ตลอดจนการศึกษาสำรวจตนเอง
ซึ่งจะเป็นการกระตุ้นให้เกิดการพัฒนาการปรับปรุงองค์กร
๗.
พิพิธภัณฑสถานบางแห่ง
ขาดการให้ความร่วมมืออย่างจริงจังกับสถาบันการศึกษาทั้งในระบบโรงเรียนและนอกโรงเรียน
ในฐานะผู้ร่วมปฎิบัติงานการให้บริการด้านการศึกษาแก่สาธารณชน
๘.
บุคลากรทางด้านพิพิธภัณฑสถาน ขาดแนวทางในการขยายบทบาททางการศึกษา
ทั้ง
ยังมีข้อจำกัดในเรื่องขาดหนังสือและเอกสารที่เกี่ยวข้องกับวิชาชีพ
ขาดการติดต่อกับคนในวงการศึกษา และขาดการฝึกอบรมเจ้าหน้าที่อาสาสมัคร
๙.
งบประมาณที่ลดลงทำให้ต้องลดหรือตัดโครงการต่าง ๆ ออกไป
ทำให้พิพิธภัณฑ-สถานไม่อาจบรรลุการบริการสาธารณะ
เข้าไว้ในภารกิจของพิพิธภัณฑสถานอย่างเต็มที่
นับเป็นงานที่ท้าทายที่พิพิธภัณฑสถานจะต้องเร่งแก้ปัญหาเหล่านี้
เพื่อให้บรรลุเป้าหมายในการเป็นสถาบันทางการศึกษาซึ่งพร้อมจะให้บริการแก่สังคม

สรุป
การศึกษาดูจะเป็นมุมอับของพิพิธภัณฑสถานมาเสมอในช่วงหลายปีที่ผ่านมา
ทั้งนี้โดยมีความเชื่อว่าความรอบรู้ ความฉลาดที่ได้จากการศึกษา
เป็นความพยายามที่ได้มาเฉย ๆ
โดยผู้เข้าชมพิพิธภัณฑสถานจะสามารถได้รับประสบการณ์ทางการศึกษา
เพียงแต่ยืนอยู่หน้าวัตถุและดูดซึมความหมาย
ความเข้าใจไปจากวัตถุได้

แต่เมื่อ ๒๐
ปีที่ผ่านมาทฤษฎีทางการศึกษาได้เปลี่ยนไป
โดยเข้าใจว่าการที่ประชาชนจะเรียนรู้
ได้นั้นต้องขึ้นอยู่กับการพิจารณาที่ต้องเปลี่ยนแปลงทีละน้อย ๆ
เพื่อให้เกิดการเจริญและพัฒนาไปอย่างมาก
การศึกษาอาจอธิบายได้ว่าเป็นประสบการณ์ของผู้เข้าชม
ที่เข้าชมการจัดแสดงในพิพิธภัณฑสถาน
ในยุคปัจจุบันและต่อไปในช่วงทศวรรษหน้าซึ่งแข่งขัน
กันเพื่อผลประโยชน์หรืออาจประสบความสูญเสีย
จะมีการจัดตั้งกลุ่มเจ้าหน้าที่ตำแหน่งใหม่สำหรับการตลาด
ความร่วมมือในกิจกรรมและการพัฒนาคนดูคนฟัง
มีการสร้างศูนย์การสร้างผลประโยชน์เช่น ร้านค้า ร้านอาหารภายในองค์กร
มีความร่วมมือกับธุรกิจภายนอก รวมทั้งนักสะสมวัตถุ อาสาสมัคร
และเจ้าหน้าที่การศึกษาจะต้องจัดโปรแกรมที่กระตุ้นความสนใจผู้เข้าชม
ระหว่างสถาบันกับผู้เข้าชม หรือผู้ฟังของพิพิธภัณฑสถานนับเป็นหัวใจ
เป็นประสบการณ์
เป็นบทบาทและความรับผิดชอบที่สำคัญของผู้ปฏิบัติงานพิพิธภัณฑสถาน
การให้ข้อมูล การตัดสินใจที่ชาญฉลาดเกี่ยวกับโครงการ กิจกรรม
นิทรรศการเป็นแนวคิดหลักจากภัณฑารักษ์
ไปสู่นิทรรศการหรือจากผู้พัฒนาโครงการไปสู่ออกแบบหรือไปสู่ผู้บริหาร
เจ้าหน้าที่ทั้งหมดของพิพิธภัณฑ์ต้องมีความเกี่ยวข้องกัน
แต่ประสบการณ์ต่อสาธารณะของพิพิธภัณฑสถาน คือ เจ้าหน้าที่การศึกษา
ผู้ซึ่งต้องพัฒนา วางแผนปฏิบัติ วางเป้าหมายของผู้เข้าชม
หรือผู้ใช้พิพิธภัณฑสถานอย่างมีคุณค่า
เพื่อที่จะให้เขาเหล่านั้นได้เรียนรู้และสามารถพัฒนา
ความสามารถในการจัดความรู้ในพิพิธภัณฑสถานได้อย่างเต็มที่ สมดังคำที่ Mr.
Mitchael Spock ผู้อำนวยการของ Boston Children's Museum
พูดถึงพิพิธภัณฑสถานว่า เป็น "Landmark Learning" เครื่องหมายแห่งความรู้
ซึ่ง ทุก ๆ ส่วนของพิพิธภัณฑสถานเป็นความประทับใจที่ลึกซึ้งของทุก ๆ คน
ผู้เข้าชมแต่ ละคนจะเคลื่อนตัวไปตามทางที่ตนชอบดู ดูในสิ่งที่ตนชอบ
ซึ่งจะเป็นเครื่องหมายสำหรับการเรียนรู้ และประสบการณ์ในชีวิตที่ยาวนาน
ผู้เข้าชมทุกคนจะนำประสบการณ์ที่ชัดเจนจากความสนใจในพิพิธภัณฑสถานและจากวัตถุในนิทรรศการได้ไม่หมด
แต่จะเพียงเรียนรู้ในพิพิธภัณฑสถานได้ตามความเข้าใจกว้าง ๆ ของเขาเหล่านั้น
ดังนั้นจึงเป็นหน้าที่ของผู้รับผิดชอบพิพิธภัณฑสถานนั้น ๆ
ต้องมีความกระตือรือร้น
และขวนขวายที่จะปรับปรุงพัฒนาพิพิธภัณฑสถานของตนให้ทันต่อการปรับเปลี่ยนของสังคมที่อยู่รอบ
ๆ เพื่อให้พิพิธภัณฑสถานเป็นศูนย์บริการทางการศึกษา (Education Center)
ที่สำคัญของชุมชนต่อไป

ศิวะลีย์
ภู่เพ็ชร