วันที่ 29 กันยายน 2552 จำนวนผู้อ่าน 2461 คน

พุทธวิธีการวิจัย

งานวิจัยที่ประสบความสำเร็จ จะต้องขึ้นอยู่กับกระบวนการคิด
จึงจะทำให้กระบวนการศึกษาวิจัยสมบูรณ์ ในพระพุทธศาสนา
พระพุทธเจ้า ได้ทรงยกย่องความคิดดี ที่เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ
เป็นอริยมรรค คือหนทางอันสูงส่งอันหนึ่ง
และเป็นหนทางอันแรกของอริยมรรคทั้งหลาย
ในการประกอบการใดการหนึ่งให้สำเร็จ จากบทบรรยายในหนังสือ
“สถานการณ์พุทธศาสนาพลิกหายนะเป็นพัฒนา” ของพระเทพเวที
(ประยุทธ์ ปยุถุโต) ได้อธิบายถึงความสำคัญของสัมมาทิฏฐิ
การคิดที่ถูกต้องไว้ว่า “...สัมมาทิฏฐิ
ที่เป็นกระบวนการแห่งการศึกษานั้น
จะเกิดขึ้นได้ต้องอาศัยปัจจัยแห่งสัมมาทิฏฐิ ๒ ประการ...
ดังนั้น ในการดำเนินงานเกี่ยวกับการศึกษา
จุดสนใจที่ควรเน้นกันเป็นพิเศษ คือ เรื่องปัจจัยแห่ง
สัมมาทิฏญิ ที่เป็นจุดเริ่มต้น เป็นแหล่งที่มาของการศึกษา
ซึ่งมีองค์ประกอบ ๒ ประการ คือ ปรโตโฆสะที่ดี
และโยนิโสมนสิการ”... ปริโตโฆสะ ท่านอธิบายไว้ว่า แปลว่า
เสียงจากที่อื่น หรือการกระตุ้นชักจูงจากภายนอก คือ
ความมีกัลยาณมิตร และองค์ประกอบของปัจจัยภายใน
ท่านได้กล่าวไว้ว่า คือ โยนิโสมนสิการ แปลว่า
การรู้จักคิดถูกวิธี การทำในใจโดยแยบคาย โยนิโสมนสิการ
เป็นการคิดที่เชื่อมโยมมิติต่าง ๆ
ที่อยู่รอบตัวเข้ากับมิติในตัว
ในการวิจัยนั้นหากจะประยุกต์เอาสัมมาทิฏฐิ
ในทางพระพุทธศาสนาเข้ามาใช้ในการวิจัย คือ
การสร้างกระบวนการคิดที่ถูกต้อง
ที่เป็นการคิดที่มีการเชื่อมโยงมิติต่าง ๆ
เป็นการคิดที่มุ่งเน้นถึงประโยชน์สุข
หรือการแก้ปัญหาเพื่อสังคม
หรือเพื่อประโยชน์ของผู้อื่นมากกว่าของตัวเอง
เป็นการคิดที่อยู่บนพื้นฐานของการสะสมประสบการณ์และองค์ความรู้ที่ได้จากการศึกษากัลยาณมิตร
ทั้งที่เป็นบุคคลและไม่เป็นบุคคล
ก็จะทำให้การกำหนดหัวข้อและวิธีวิทยาในการวิจัย
มีความชัดเจน และเป็นประโยชน์ ซึ่งผลผลิตที่ได้ก็คือ
แนวคิดทฤษฏีใหม่ที่ปฏิบัติได้จริง
และมีประโยชน์ในวงกว้าง

การคิดที่ถูกต้อง และการคิดที่ถูกวิธี
หรือโยนิโสมนสิการในพระพุทธศาสนานั้น
จะนำไปสู่การกำหนดหัวข้อ และจัดประเภทของการวิจัย
ตลอดจนระเบียบวิธีวิจัยที่ดีได้ เพราะเมื่อคิดดีแล้ว
ในการปฏิบัติเพื่อให้เกิดความเข้าใจถ่องแท้ในการวิจัย
สิ่งที่ขาดหายไปในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับวิธีวิทยาจากการศึกษาครั้งนี้ก็คือ
การวิจัยที่ควรจะทำในลักษณะเชิงผสมมากกว่าเชิงเดี่ยว
กล่าวคือ
ควรจะเป็นการวิจัยที่ทำในลักษณะเครือข่ายสาขาวิชาและนักวิจัย
เพื่อสร้างความเป็นองค์รวม และความรู้ลึกให้กับผลการวิจัย
ซึ่งแหล่งข้อมูล หรือปรโตโฆสะมาจากพหุสาขาวิชา
จะทำให้การกำหนดหัวข้อ
และวิธีวิทยามีความชัดเจนและถูกต้องมากที่สุด

เนื่องจากการคิดและกระบวนการคิด (conceptualization)
เป็นหลักสำคัญในกระบวนการศึกษาวิจัย
ในที่นี้จึงขอนำเสนอวิธีคิดที่พระพุทธเจ้าได้ทรงแนะไว้ ๑๐
วิธี (พระเทพเวที (ประยุทธ์ ปยุตโต) อธิบายไว้ใน
“สถานการณ์พุทธศาสนา พลิกหายนะเป็นพัฒนา” หน้า ๑๕๘ – ๑๙๓ )
และเมื่อนำมาสรุป เพื่อประยุกต์ใช้กับการวิจัย
ก็จะเป็นประโยชน์ต่อการกำหนดหัวข้อ กรอบการวิจัย สมมุติฐาน
ระเบียบ วิธีวิจัย และการนำเสนอผลการวิจัย
ที่เป็นประโยชน์และนำไปประยุกต์ได้ทันที โดยจะเรียกว่า
“พุทธวิธีคิด ๑๐ ประการ” ดังนี้

๑.วิธีคิดแบบสืบสาวเหตุปัจจัย คือการพิจารณาปรากฏการณ์ต่าง
ๆ ให้รู้จักสภาวะตามที่มันเป็นจริง
หรือพิจารณาปัญหาค้นหาทางแก้ไขด้วการสืบสาวหาเหตุและปัจจัยต่าง
ๆ ที่สัมพันธ์ส่งผลสืบทอดกันมา ซึ่งในความหมายแรก
จะเป็นการคิดที่นำไปสู่การวิจัยเชิงพรรณาหรือบรรยายวิเคราะห์ที่ดี
ที่ทำให้ผู้วิจัยสามารถทำการสำรวจปรากฏการณ์ต่าง ๆ
และอธิบายปรกฏการณ์นั้น ด้วยพื้นฐานของสัมมาทิฏฐิ
ส่วนความหมายหลังนั้นเป็นการคิดที่เรียกว่า อิทัปปัจจยตา
ซึ่งเป็นการคิดแบบปัจจัยสัมพันธ์และคิดแบบสอบสวน
อันจะทำให้การวิจัยที่เกิดขึ้นจากการคิดในลักษณะนี้
จะเป็นการวิจัยแบบหาเหตุผล
โดยการศึกษาปรากฏการณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง
และใช้มุมมองย้อนสืบสาวชักโยงไปถึงปัจจัยต่าง ๆ
ที่เข้ามาสัมพันธ์กันในลักษณะที่ทำให้เกิดปรากฏการณ์นั้น ๆ
หรือจะช่วยให้เกิดการวิจัยแบบศึกษาสาเหตุของปรากฏการณ์นั้น
ๆ
และสืบสาวหาปัจจัยที่เชื่อมโยงในลำดับต่อไป

๒.วิธีคิดแบบแยกแยะองค์ประกอบ หรือกระจายเนื้อหา
โดยมีวัตถุประสงค์มุ่งให้เข้าใจสิ่งต่าง ๆ ตามสภาวะของมัน
ซึ่งแนวคิดดังกล่าว
นักวิจัยจะสามารถนำมาสร้างงานวิจัยเชิงวิเคราะห์เนื้อหา
(Contextual analysis) ที่เป็นการศึกษาถึงองค์ประกอบ
หรือส่วนประกอบย่อยต่าง ๆ
ของปรากฏการณ์ที่ต้องการศึกษา

๓.วิธีคิดแบบรู้เท่าทันธรรมดา คือการมองเหตุการณ์
สถานการณ์ ความเป็นไปของสิ่งทั้งหลาย
โดยการหยั่งรู้ธรรมชาติของมัน ซึ่งจะต้องเป็นไปตามนั้น
มีการเปลี่ยนแปลง การไม่คงอยู่
การเกิดขึ้นซึ่งการคิดวิธีนี้
จะทำให้นักวิจัยฝึกฝนตนเองให้เป็นผู้มองอย่างเป็นกลาง
โดยยึดสภาวะ ลักษณะของปรากฏการณ์นั้นเป็นสำคัญ
งานวิจัยที่เกิดขึ้น จึงเป็นการศึกษาวิจัยแบบมีส่วนร่วม
หรือแบบปฏิบัติการอย่างมีส่วนร่วม (Participatory
research)
เพื่อใช้อธิบายปรากฏการณ์นั้นว่ามีสภาวะที่มีการเปลี่ยนแปลงไม่คงที่อย่างไรบ้าง

๔.วิธีคิดแบบแก้ปัญหา หรือวิธีคิดแบบอริยสัจ
เป็นวิธีคิดที่ต่อเนื่องจากวิธีคิดแบบรู้เท่าทันธรรมดา
เป็นวิธีคิดที่จะนำไปสู่การกำหนดรู้ปัญหา การหาสาเหตุ
และแนวทางแก้ไข เพื่อให้ปัญหานั้นหมดสิ้นไป
การวิจัยที่จะอยู่บนพื้นฐานของความคิดนี้
จะทำให้นักวิจัยสามารถวางแผนในการสร้างวิธีวิทยาที่เรียกว่า
วิจัยและพัฒนา (Research and Development (R&D))
ที่มีคุณภาพได้

๕.วิธีคิดแบบอรรถธรรมสัมพันธ์
หรือคิดตามหลักการและความมุ่งหมาย
เป็นวิธีคิดในระดับปฏิบัติการ หรือลงมือทำ
จากการเลือกสรรค์ธรรมะที่เหมาะสมไปปฏิบัติ
วิธีคิดแบบนี้จะทำให้นักวิจัยสามารถทำการวิจัยเชิงปฏิบัติการ
(Action research) ได้
โดยการเลือกกิจกรรมที่เหมาะสมลงไปประยุกต์ใช้
เพื่อให้ส่วนดีของปรากฏการณ์ในพื้นที่ศึกษายังคงอยู่อย่างยั่งยืนและต่อเนื่อง

๖.วิธีคิดแบบคุณโทษและทางออก
คือการมองให้ครบทั้งข้อดีและข้อเสีย
เป็นการคิดที่พระพุทธเจ้าทรงเน้น
เนื่องจากจะช่วยไม่ให้เกิดความลำเอียงและการเอนเอียงความคิดไปในทางใดทางหนึ่งในการประกอบกิจการ
เมื่อนำวิธีคิดนี้มาประยุกต์ใช้ในการวิจัย
ก็จะเป็นการกำหนดระเบียบของวิธีวิทยาในลักษณะที่เป็นการวิเคราะห์จุดอ่อน
จุดแข็งของปรากฏการณ์ที่ปรากฏในการศึกษา
สอดคล้องกับวิธีการที่เรียกว่า SWOT Analysis
ของแนวคิดตะวันตก
ที่เป็นที่รู้จักแพร่หลายในปัจจุบัน

๗.วิธีคิดแบบรู้คุณค่าแท้ – คุณค่าเทียม
หรือการพิจารณาเกี่ยวกับปฏิเสวนา คือการใช้สอยหรือบริโภค
เป็นความคิดแบบสกัดหรือบรรเทากิเลส
เพื่อให้มองเห็นคุณค่าวาทกรรมในทางที่ถูกต้อง
การคิดแบบนี้จะนำไปสู่การศึกษาวิเคราะห์องค์ประกอบต่าง ๆ
ที่เกี่ยวข้องกับการบริโภคใช้สอยสำหรับการดำรงชีวิต เช่น
ปัจจัย ๔
และวัสดุอุปกรณ์ทางเทคโนโลยีที่อำนวยความสะดวกสบายต่าง ๆ
รวมถึงศิลปะความงามที่เป็นผลผลิตของกระบวนการคิดแบบรู้คุณค่าแท้
– เทียมด้วย
หัวข้อและเด็นการวิจัยที่นักวิจัยจะกำหนดในการวิจัย
เกี่ยวกับองค์ประกอบในการบริโภคใช้สอยปัจจัย ๔
ของชีวิตประจำวัน จะสามารถวิเคราะห์องค์ประกอบนั้น ๆ
ได้อย่างถูกต้องแม่นยำ

๘.วิธีคิดแบบปลุกเร้าคุณธรรม
เรียกว่าวิธีคิดแบบปลุกเร้ากุศลหรือคิดแบบกุศลภาวนา
คือการคิดที่ส่งเสริมความเจริญงอกงามแห่งกุศลธรรม
วิธีการคิดแบบนี้
จะช่วยในการนำมาประยุกต์ใช้ให้เกิดการวิจัยเชิงทดลอง
โดยการนำหรือสร้างนวัตกรรมที่เป็นความดีงาม
มาใช้เป็นเครื่องมือในการแก้ปัญหาหรือตอบคำถามให้กับหัวข้อการวิจัยที่ศึกษาได้

๙.วิธีคิดแบบเป็นปัจจุบัน คือการคิดในแนวทางของความรู้
หรือคิดด้วยอำนาจปัญญา โดยการเพ่งสิ่งต่าง ๆ
ที่กำลังเกิดขึ้น
ที่เป็นความเกี่ยวข้องของเรื่องราวทั้งหลายที่เชื่อมโยงต่อกันมาถึงสิ่งที่ได้รู้
และสิ่งที่กำลังจะรู้
การคิดแบบนี้จะเป็นประโยชน์สำหรับการวิจัยเชิงประวัติศาสตร์
ซึ่งเป็นการวิจัยเชิงพยากรณ์ที่เชื่อมโยงสิ่งต่าง ๆ
ที่มีอยู่ในอดีตและปัจจุบัน
เพื่อฉายภาพให้เห็นปรากฏการณ์ที่พึ่งจะเกิดขึ้น หรือ
เป็นไปได้ในอนาคต การคิดลักษณะนี้
จะมีประโยชน์โดยเฉพาะอย่างยิ่งในการจัดทำการทบทวนวรรณกรรมสำหรับการวิจัยได้อย่างดีอีกด้วย

๑๐.วิธีการคิดแบบวิภัชชวาท
คือการคิดที่เป็นการมองและแสดงความจริง
โดยแยกแยะออกให้เห็นในแต่ละด้านครบทุกแง่ทุกด้าน
ทำให้การวินิจฉัยเรื่องราวต่าง ๆ ได้อย่างชัดเจน
ตรงไปตรงมาตามความเป็นจริง และเป็นกลางตามธรรมชาติ
วิธีการคิดแบบนี้ จะเป็นการเสริมสร้าง
คุณธรรมจริยธรรมในการวิจัยของนักวิจัย
และสมารถทำการวิเคราะห์ข้อมูล
ไม่ว่าจะเป็นเชิงปริมาณหรือคุณภาพ
ได้อย่างครบถ้วนทุกแง่ทุกมุม เป็นการสร้างความเที่ยงตรง
และความเชื่อมั่นให้กับงานวิจัย
จากวิธีคิดทั้ง ๑๐
ประการ ที่พระพุทธเจ้าได้ทรงชี้แสดงให้กับบุคคลทั้งหลาย
ได้นำไปศึกษาปฏิบัตินั้น ไม่ว่าจะโดยการเลือกหยิบ
หรือโดยการรวมกลุ่ม
จะเห็นได้ว่าทรงเน้นการคิดที่ตระหนักในความสัมพันธ์ของสิ่งต่าง
ๆ ที่จะต้องเชื่อมโยงเข้าด้วยกัน
ในการแก้ปัญหาเรื่องใดเรื่องหนึ่ง
ในการวิจัยก็เช่นเดียวกัน
ความคิดที่ขาดความตระหนักในความสัมพันธ์จะทำให้เกิดความโน้มเอียง
และผลการศึกษาวิจัยก็จะเป็นไปตามนั้น
ดังนั้นการจำแนกโดยพิจารณาถึงความสัมพันธ์ของสิ่งต่าง ๆ
ที่เชื่อมโยงเข้าด้วยกันจึงเป็นความคิดของการวิเคราะห์วิพากษ์
(Critical thinking) จึงเป็นหัวใจของกระบวนการในการทำวิจัย
ที่นักวิจัยจะสร้างขึ้นในตัว
เพื่อที่ว่าจะทำให้เกิดงานวิจัยที่มีคุณค่า
และเป็นประโยชน์โดยรวมได้อย่างแท้จริง

หนังสืออ้างอิง
พระเทพเวที
(ประยุทธ์ ปยุตโต). สถานการณ์พุทธศาสนา
พลิกหายนะเป็นพัฒนา. ฝ่ายเผยแพร่พระพุทธศาสนา.

กองศาสนา. กรมการศาสนา.
กระทรวงศึกษาธิการ. ๒๕๓๖.๒๒๗ หน้า

บรรณาธิการ :
Webmaster

[แสดงความคิดเห็น]
[จำนวนความคิดเห็น
0 ข้อความ]

Online จำนวน : 1 คน

จำนวนผู้เยี่ยมชมเว็บไซต์

สงวนลิขสิทธิ์ ©
ตามกฎหมาย, พัฒนาโดย สถานบริการเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร
มหาวิทยาลัยนเรศวร